เขตภูมิศาสตร์ของโลกและรัสเซีย: ตารางและลักษณะเฉพาะ

เขตภูมิศาสตร์ คือระบบนิเวศขนาดใหญ่ที่มีลักษณะภูมิอากาศ ดิน พืชพรรณ และสัตว์ป่าเหมือนกัน เขตเหล่านี้มักทอดยาวจากตะวันตกไปตะวันออกเป็นแถบกว้าง และเปลี่ยนไปเมื่อเคลื่อนที่เข้าใกล้เส้นศูนย์สูตร

เหตุผลนั้นง่ายมาก ยิ่งใกล้เส้นศูนย์สูตร พื้นผิวโลกยิ่งได้รับความร้อนจากแสงอาทิตย์มากขึ้น นอกจากความร้อนแล้วยังมีปัจจัยที่สองคือ ความชื้น ซึ่ง ความสัมพันธ์ระหว่างความร้อนและความชื้น นี้เองที่เป็นตัวกำหนดว่าพืชชนิดใดจะเติบโตได้ หากมีความร้อนสูงและฝนตกชุกจะเป็นป่าดิบชื้น แต่ถ้ามีความร้อนเท่ากันแต่ไม่มีฝนจะเป็นทะเลทราย

จากนั้นกระบวนการจะดำเนินต่อไป ภูมิอากาศจะเป็นตัวกำหนดกระบวนการสร้างดิน ดินและภูมิอากาศร่วมกันจะเป็นตัวกำหนดพืชพรรณ และพืชพรรณจะเป็นตัวกำหนดว่าสัตว์ชนิดใดจะอาศัยอยู่ได้

การเปลี่ยนแปลงของเขตภูมิศาสตร์จากขั้วโลกไปยังเส้นศูนย์สูตรอย่างเป็นระบบเรียกว่า การแบ่งเขตตามละติจูด (Latitudinal Zonation) ลำดับของเขตเหล่านี้เป็นสิ่งสำคัญที่ต้องจำให้ได้ เพราะเป็นพื้นฐานของโจทย์ส่วนใหญ่ในหัวข้อนี้

สังเกตสองประเด็นสำคัญ: ประการแรก แต่ละเขตจะสอดคล้องกับ เขตภูมิอากาศ ของตนเอง เช่น ทุนดราอยู่ในเขตภูมิอากาศกึ่งอาร์กติก ไทกาและสเตปป์อยู่ในเขตอบอุ่น สะวันนาอยู่ในเขตร้อนชื้น และป่าดิบชื้นอยู่ในเขตศูนย์สูตร ประการที่สอง ในเขตอบอุ่นมีหลายเขตย่อย เช่น ไทกา ป่าผสมและป่าผลัดใบ ป่าสเตปป์และทุ่งหญ้าสเตปป์ กึ่งทะเลทรายและทะเลทราย ซึ่งเปลี่ยนไปตามละติจูดและตามระยะห่างจากมหาสมุทรที่ความชื้นลดลง

ด้านล่างนี้คือลักษณะเฉพาะของเขตภูมิศาสตร์ในตารางเดียว อ่านจากบนลงล่างซึ่งเป็นการเคลื่อนที่จากขั้วโลกสู่เส้นศูนย์สูตร เพื่อให้จำได้ง่าย ให้จำจุดเด่นของแต่ละเขตไว้: ทุนดราคือชั้นดินเยือกแข็งคงตัว ไทกาคือดินพอดโซลและป่าสน สเตปป์คือดินเชอร์โนเซมและหญ้า สะวันนาคือฤดูแล้งและฤดูฝน ป่าดิบชื้นคือป่าหลายชั้น

รัสเซียทอดยาวจากเหนือลงใต้เกือบ 4,000 กิโลเมตร ดังนั้นการแบ่งเขตตามละติจูดจึงปรากฏชัดเจนบนแผนที่ของรัสเซียมากกว่าที่ใด: ประเทศนี้ครอบคลุมเขตภูมิศาสตร์ถึง 8 เขต

เขตที่ใหญ่ที่สุดคือ ไทกา: ในตำราเรียนประเมินว่าครอบคลุมพื้นที่ประมาณ 60% ของประเทศ เขตที่อุดมสมบูรณ์ที่สุดคือ สเตปป์และป่าสเตปป์ ที่มีดินเชอร์โนเซม ซึ่งเป็นเหตุผลว่าทำไมพื้นที่ส่วนใหญ่จึงถูกเปลี่ยนเป็นพื้นที่เกษตรกรรม และทุ่งหญ้าสเตปป์ดั้งเดิมเหลืออยู่เพียงในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเท่านั้น ส่วนเขตที่โหดร้ายที่สุดคือทะเลทรายอาร์กติกบนเกาะในมหาสมุทรอาร์กติก

ลักษณะสำคัญ: เขตภูมิศาสตร์ในรัสเซียมีการขยายและหดตัว บนที่ราบรัสเซีย ป่าผลัดใบขยายไปทางตะวันออกไกล แต่หลังเทือกเขาอูราลเกือบจะหายไป เนื่องจากภูมิอากาศมีความเป็นทวีปและแห้งแล้งมากขึ้น

สองแนวคิดนี้มักถูกสับสน แม้ว่าจะแยกแยะได้ง่าย

การแบ่งเขตตามละติจูด (Latitudinal Zonation) คือการเปลี่ยนแปลงของเขตภูมิศาสตร์ บนที่ราบเมื่อเคลื่อนที่ไปยังเส้นศูนย์สูตร หรือตามละติจูด สาเหตุมาจากปริมาณความร้อนจากแสงอาทิตย์ที่ต่างกัน

การแบ่งเขตตามระดับความสูง (Altitudinal Zonation) คือการเปลี่ยนแปลงของระบบนิเวศ เมื่อไต่ระดับขึ้นสู่ภูเขา สาเหตุต่างออกไป: เมื่อความสูงเพิ่มขึ้น อุณหภูมิและความกดอากาศจะลดลง ส่วนปริมาณน้ำฝนจะเพิ่มขึ้นจนถึงระดับหนึ่ง

ลำดับของเขตบนภูเขาจะคล้ายกับลำดับของเขตจากเส้นศูนย์สูตรไปยังขั้วโลก แต่ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ภูเขาจะ "เริ่มต้น" ด้วยเขตที่ตั้งอยู่รอบๆ: ในเทือกเขาคอเคซัสจะเริ่มจากป่า แต่ในเทือกเขาอูราลขั้วโลกจะเริ่มจากทุนดราภูเขาทันที และยิ่งภูเขาสูงและใกล้เส้นศูนย์สูตรมากเท่าไร ก็ยิ่งมีเขตบนลาดเขามากขึ้นเท่านั้น

บนแผนที่จะเห็นว่าเขตภูมิศาสตร์ไม่ได้ทอดยาวเป็นแถบที่สมบูรณ์แบบตามเส้นขนาน มีหลายปัจจัยที่ทำให้ขอบเขตไม่ชัดเจน:

• มหาสมุทรและกระแสน้ำในมหาสมุทร: กระแสน้ำอุ่นนำความชื้นมาและผลักดันป่าไปทางเหนือ ส่วนกระแสน้ำเย็นสร้างทะเลทรายริมชายฝั่ง เช่น อะตาคามาและนามิบ
• ภูเขา: ภูเขาดักลมชื้น ด้านรับลมจะเป็นป่า ด้านอับลมจะเป็นทุ่งหญ้าสเตปป์และทะเลทรายที่แห้งแล้ง
• ระยะห่างจากมหาสมุทร: ยิ่งลึกเข้าไปในทวีป ความชื้นยิ่งน้อยลง ป่าจึงเปลี่ยนเป็นป่าสเตปป์ สเตปป์ และกึ่งทะเลทราย ไม่ใช่จากเหนือลงใต้ แต่จากตะวันตกไปตะวันออก

ดังนั้นเขตภูมิศาสตร์มักถูกอธิบายว่าเป็น หย่อมหรือลิ้น และขอบเขตระหว่างเขตมักเป็นแบบค่อยเป็นค่อยไป: ระหว่างเขตมักมีแถบเปลี่ยนผ่านเสมอ เช่น ป่าทุนดราหรือป่าสเตปป์

เกือบทุกเขตภูมิศาสตร์ในปัจจุบันถูกเปลี่ยนแปลงโดยกิจกรรมของมนุษย์ และเขตที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดคือเขตที่เหมาะแก่การอยู่อาศัย

• สเตปป์และป่าสเตปป์ถูกไถพรวน: ดินเชอร์โนเซมอุดมสมบูรณ์เกินกว่าจะปล่อยให้เป็นทุ่งหญ้า ทุ่งหญ้าสเตปป์ดั้งเดิมเหลือเพียงบางส่วนในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า
• ป่าถูกตัดโค่น: ในเขตอบอุ่น ป่าถูกทำลายมานานหลายศตวรรษเพื่อทำเกษตรและสร้างเมือง แต่ปัจจุบันป่าดิบชื้นเขตร้อนกำลังถูกทำลายเร็วที่สุด พร้อมกับการสูญพันธุ์ของสิ่งมีชีวิตที่ไม่มีที่อื่นอยู่
• เขตแห้งแล้งกำลังขยายตัว: เนื่องจากการเลี้ยงสัตว์เกินขนาด การไถพรวนดินที่เปราะบาง และการชลประทานที่ไม่เหมาะสม กึ่งทะเลทรายจึงกลายเป็นทะเลทราย กระบวนการนี้เรียกว่า การกลายเป็นทะเลทราย (Desertification) ซึ่งเกิดขึ้นรุนแรงที่สุดทางตอนใต้ของซาฮารา

เพื่อรักษาธรรมชาติที่ยังไม่ถูกทำลาย จึงมีการสร้าง พื้นที่คุ้มครองธรรมชาติ ใน เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า (Nature Reserve) กิจกรรมทางเศรษฐกิจทุกอย่างถูกห้าม อนุญาตเฉพาะนักวิทยาศาสตร์ ใน อุทยานแห่งชาติ (National Park) ธรรมชาติจะได้รับการคุ้มครองแต่มีการจัดการท่องเที่ยว ใน เขตอนุรักษ์ (Sanctuary) จะจำกัดกิจกรรมบางอย่าง เช่น การล่าสัตว์ พืชและสัตว์หายากจะถูกบันทึกใน สมุดปกแดง (Red Data Book) และห้ามล่าหรือเก็บเกี่ยว