Кенглик ва узоқлик — бу географик координаталар: харита ёки глобусдаги ҳар қандай нуқтанинг аниқ «манзили»ни белгиловчи сонлар жуфти. Кенглик экватордан, узоқлик эса бош меридиандан бошлаб ҳисобланади ва улар биргаликда Ер юзидаги исталган нарсани — туғилган шаҳардан тортиб, токи киши яшамайдиган оролчагача топиш имконини беради. Ушбу саҳифада харита-схема, координаталарни ёзиш қоидалари, тушунтирилган мисоллар ва интерактив тренажёр билан тушунарли изоҳ берилган.
Кенглик ва узоқлик нима?
Ҳар қандай харита ва глобусда градусли шабaка мавжуд — бу шатpанж тахтасининг қатакчалари каби кесишган чизиқлардир. Горизонтал чизиқлар параллеллар, вертикал чизиқлар эса меридианлар деб аталади. Координаталар шулар бўйича ўқилади:
- Кенглик нуқтанинг экватордан шимолга ёки жанубга қанча узоқлигини кўрсатади. У параллеллар бўйича ҳисобланади: бир параллелдаги барча нуқталарнинг кенглиги бир хил бўлади.
- Узоқлик нуқтанинг бош меридиандан шарққа ёки ғарбга қанча узоқлигини кўрсатади. У меридианлар бўйича ҳисобланади: бир меридиандаги барча нуқталарнинг узоқлиги бир хил бўлади.
Иккала координата ҳам градусда (°) ўлчанади. Худди шатpанж тахтасининг қатакчаси «e2» каби ҳарф ва рақамдан иборат манзилга эга бўлганидек, Ер юзидаги ҳар бир нуқтанинг кенглик ва узоқликдан иборат манзили бор: масалан, Москванинг координаталари 55° шим.к., 37° шар.у.дир.
Кенглик: экватор ва параллеллар
Кенглик (юнон ҳарфи φ билан белгиланади) — бу экватордан нуқтагача бўлган масофанинг градусда ифодаланган ўлчами. Экватор — энг узун параллел: у Ер шарини Шимолий ва Жанубий яримшарларга бўлади ва унинг кенглиги 0° га тенг.
- Экватордан шимолга томон кенглик 0° дан 90° гача ўсади — бу шимoлий кенглик (шим.к.). 90° шим.к. — Шимолий қутб.
- Экватордан жанубга томон ҳам кенглик 0° дан 90° гача ўсади, лекин бу жанубий кенглик (жан.к.). 90° жан.к. — Жанубий қутб.
Кенглик 90° дан ошмайди: қутблардан нарига ўтиб бўлмайди. Параллел экваторга қанча яқин бўлса, шунча қисқа бўлади — глобусда параллеллар қутбларда нуқтага «тортилишини» яхши кўриш мумкин.
Узоқлик: бош меридиан
Узоқлик (λ ҳарфи) — бу бош меридиандан нуқтагача бўлган масофанинг градусда ифодаланган ўлчами. Бош (бошланғич) меридиан сифатида Лондон шаҳридаги Гринвич обсерваториясидан ўтувчи меридианни қабул қилишга келишилган, шунинг учун у Гринвич меридиани ҳам деб аталади. У Ер шарини Шарқий ва Ғарбий яримшарларга бўлади.
- Гринвичдан шарққа томон узоқлик 0° дан 180° гача ўсади — бу шарқий узоқлик (шар.у.).
- Ғарбга томон — 0° дан 180° ғарбий узоқлик (ғар.у.).
0° ва 180° меридианлар — бир айлананинг икки ярми: 180-й меридиан Тинч океани бўйлаб ўтади ва тахминан саналар ўзгариш чизиғига тўғри келади. Параллеллардан фарқли ўлароқ, барча меридианлар бир хил узунликка эга ва ҳар бири Шимолий қутбни Жанубий қутб билан боғлайди.
Кенглик ва узоқликка эга харита: градусли шабaка
Бутун дунё харитасининг градусли шабaкаси шундай кўринади. Схемага экватор ва бош меридианни топинг — улардан ҳисоблаш бошланади, хаританинг рамкасидаги ёзувлар бўйича кенглик ва узоқлик қийматлари ўқилади. Мисол учун Москва белгиланган: нуқтани рамкадаги ёзувларга «олиб бориш» учун мўлжалланган чизиқлар кўрсатилган.
Харитада кенглик ва узоқликни қандай аниқлаш мумкин
Ҳар қандай нуқтанинг координаталарини аниқлаш тўрт босқичдан иборат:
- Харитада нуқтани топинг ва у қайси параллеллар ва меридианлар орасида жойлашганига қаранг.
- Кенгликни аниқланг. Параллеллар қийматлари хаританинг ён рамкасида ёзилган. Экватордан юқорида жойлашган нуқта — кенглиги шимолий, пастроқда — жанубий. Агар нуқта параллеллар орасида жойлашган бўлса, унинг ўрнини кўздан кечириб баҳоланг: 40° ва 50° орасидаги ўртадаги нуқтанинг кенглиги тахминан 45° бўлади.
- Узоқликни аниқланг. Меридианлар қийматлари юқори ва пастки рамкаларда ёзилган. Бош меридиандан ўнгда жойлашган нуқта — узоқлиги шарқий, чапда — ғарбий.
- Координаталарни ёзинг қуйидаги ёдномадаги намунага мувофиқ.
Тескари масалани ечиш — маълум координаталар бўйича нуқтани топиш учун — босқичлар тескари тартибда бажарилади: керакли параллел, сўнгра керакли меридиан топилади; қидирилаётган нуқта уларнинг кесишмасида жойлашган бўлади.
Махсус параллеллар ва меридианлар
Градусли шабaканинг бир нечта чизиқлари ўз номларига эга — улар ёритиш зоналари чегараларини белгилайди ва харитадаги топшириқларда йўналтирувчи бўлиб хизмат қилади.
| Чизиқ | Координата | Нимаси билан машҳур |
|---|---|---|
| Экватор | 0° кенглик | Энг узун параллел, Ер шарини Шимолий ва Жанубий яримшарларга бўлади |
| Бош (Гринвич) меридиани | 0° узоқлик | Лондондаги Гринвич обсерваториясидан ўтади, Ер шарини Шарқий ва Ғарбий яримшарларга бўлади |
| Шимолий тропик | 23,5° шим.к. | Қуёш тик турадиган энг шимолий параллел |
| Жанубий тропик | 23,5° жан.к. | Қуёш тик турадиган энг жанубий параллел |
| Шимолий қутб доираси | 66,5° шим.к. | Ундан шимолда кундуз ва туннинг қутб даврлари бўлади |
| Жанубий қутб доираси | 66,5° жан.к. | Ундан жанубда кундуз ва туннинг қутб даврлари бўлади |
| 180-й меридиан | 180° | Бош меридианга қарама-қарши, тахминан у бўйлаб саналар ўзгариш чизиғи ўтади |
Мисоллар: кенглик ва узоқликни аниқлаш
1-мисол. Москванинг координаталари
Масала: яримшарлар харитаси бўйича Москванинг координаталарини аниқланг.
1-босқич. Москвани топиб, яқин атрофдаги параллелларни кўздан кечирамиз: шаҳар 50° параллелидан юқорида, тахминан 55-чида жойлашган. Москва экватордан шимолда, демак, кенглик шимолий: 55° шим.к.
2-босқич. Меридианларга қараймиз: Москва бош меридиандан шарқда, 30° ва 40° орасида, 37° га яқинроқда жойлашган. Узоқлик шарқий: 37° шар.у.
3-босқич. Аввал кенгликни ёзамиз: Москва — 55° шим.к., 37° шар.у. (аниқроғи 55°45′ шим.к., 37°37′ шар.у., лекин мактаб харитаси учун бутун градуслар етарли).
2-мисол. Сиднейнинг координаталари — Жанубий яримшардаги нуқта
Масала: Сидней (Австралия)нинг координаталарини аниқланг.
1-босқич. Сидней экватордан пастда — кенглик жанубий. Яқин атрофдаги ёзилган параллел — 30° жан.к., шаҳар ундан бироз жануброқда: 34° жан.к.
2-босқич. Сидней Гринвич меридианидан анча шарқда, 150° меридиани яқинида: 151° шар.у.
Жавоб: Сидней — 34° жан.к., 151° шар.у. Эътибор беринг: Жанубий яримшар нуқталари учун албатта «жан.к.» деб ёзиш керак — бу ёзувсиз координаталар планетанинг бошқа жойини кўрсатиши мумкин.
3-мисол. Тескари масала: 30° шим.к., 90° ғар.у. нуқтасида нима жойлашган?
Масала: 30° шим.к., 90° ғар.у. координаталарига эга нуқтада қайси шаҳар жойлашганлигини аниқланг.
1-босқич. 30° шим.к. кенглиги — Шимолий яримшарда (экватордан юқорида) 30° параллелини топиб, унинг бўйлаб бармоғингизни юргизиб кўринг.
2-босқич. 90° ғар.у. узоқлиги — бош меридиандан ғарбда (харитада чапда) 90° меридианини топинг.
3-босқич. Параллел ва меридиан кесишмасида — Миссисипи дарёсининг қуйилиш жойи ва Янги Орлеан шаҳри (АҚШ) жойлашган.
Текшириш: 30° жан.к., 90° ғар.у. — бу Тинч океани, 30° шим.к., 90° шар.у. эса — Ҳимолай тоғлари. Ёзувдаги битта ҳарф нуқтани минглаб километрларга силжитади!
Координаталарни аниқлашда кўп учрайдиган хатолар
-
Ёзиш тартибини адаштириш: аввал узоқлик, кейин кенгликни айтиш.
Қабул қилинган тартиб — аввал кенглик, кейин узоқлик: 55° шим.к., 37° шар.у. Барча атлас, маълумотномалар ва GPS-навигаторларда шундай ёзилади.
-
Яримшарни кўрсатмаслик: оддийгина «40°, 30°» деб ёзиш.
Шим.к./жан.к. ва шар.у./ғар.у. ҳарфларисиз бу сонларга Ер юзидаги тўрт хил нуқта тўғри келади. Фақат энг экватордаги (0° к.) ва бош меридиандаги (0° у.) нуқталар учун яримшар кўрсатилмайди.
-
Кенглик 180° гача, узоқлик эса 90° гача бўлади деб ўйлаш.
Аксинча: кенглик 0° дан 90° гача (кейин қутблардан нарига ўтиб бўлмайди), узоқлик 0° дан 180° гача (қарама-қарши меридиангача). «150° шим.к.» деб ёзиш — хатонинг аниқ белгиси.
-
Кенгликни вертикал чизиқлар бўйича қидириш: «кенглик — бу вертикал нарса-ку».
Кенгликни горизонтал чизиқлар — параллеллар кўрсатади, гарчи у меридиан бўйлаб юқорига-пастга ҳаракатланганда ўзгарса ҳам. Эслатма: кенглик ёзувлари хаританинг ён рамкасида, узоқлик ёзувлари эса юқори ва пастки рамкаларда жойлашган.
-
Шабaка чизиқлари орасидаги нуқтани энг яқин ёзилган чизиққа «ёпиштириш».
Агар нуқта 40° ва 50° параллеллари ўртасида тўғри ярмида жойлашган бўлса, унинг кенглиги 40° эмас, балки тахминан 45° бўлади. Нуқтагача бўлган оралиқнинг қанча қисмини эгаллаганини баҳоланг — бу 1–2° аниқлик учун етарли.
Саволлар ва жавоблар
Кенглик узоқликдан нимаси билан фарқ қилади?
Кенглик — бу нуқтанинг экватордан шимолга ёки жанубга жойлашуви (параллеллар бўйича ҳисобланади, 0° дан 90° гача). Узоқлик — нуқтанинг бош меридиандан шарққа ёки ғарбга жойлашуви (меридианлар бўйича ҳисобланади, 0° дан 180° гача). Энг осон эслаш йўли: кенглик харитадаги нуқтанинг «юқори-паст»лигини, узоқлик эса «чап-ўнг»лигини билдиради.
0° кенглик ва 0° узоқликдаги нуқтада нима жойлашган?
Экватор ва бош меридианнинг кесишмаси Атлантика океанининг Гвинея кўрфазида, Африка соҳилларидан тахминан 600 км узоқликда жойлашган. У ерда қуруқлик йўқ — бу нуқтада фақат метеорологик буй турибди. Картографлар уни ҳазиломуз «Нулевой орол» (Null Island) деб аташади.
Шимолий ва жанубий кенглик нима?
Бу яримшарни кўрсатувчи белги. Шимолий кенглик (шим.к.) — экватор ва Шимолий қутб орасидаги нуқталар учун, жанубий (жан.к.) — экватор ва Жанубий қутб орасидаги нуқталар учун. Масалан, «60 даража шимолий кенглик» дегани, нуқта экватордан юқорида 60° параллелида жойлашган — Санкт-Петербург деярли шу кенгликда жойлашган.
Шарқий ва ғарбий узоқлик нима?
Шарқий узоқлик (шар.у.) — бош (Гринвич) меридианидан шарқда, яъни яримшарлар харитасида ундан ўнгда жойлашган нуқталар учун. Ғарбий узоқлик (ғар.у.) — ундан ғарбда жойлашган нуқталар учун. Россиянинг деярли барча ҳудуди шарқий узоқликда, фақат Чукотканинг чекка шарқи — ғарбий узоқликда жойлашган.
Географик координаталарни тўғри қандай ёзиш керак?
Аввал кенглик ва яримшар, кейин узоқлик: 55° шим.к., 37° шар.у. Кўпроқ аниқлик учун даражалардан кейин минутлар (1° — 60 минут) кўрсатилади: 55°45′ шим.к. Навигаторлар ва онлайн-карталарда шу координаталар ўнли сонлар билан ёзилади — 55.75, 37.62, бу ерда шимол ва шарқ ижобий ҳисобланади.
Агар нуқта чизиқлар тўрига тушмаса, координаталарни қандай аниқлаш мумкин?
Иккита ёнидаги ёзилган параллелни топиб, нуқта оралиқнинг қанча қисмини «босиб ўтганини» баҳоланг: агар у 40° дан 50° гача бўлган йўлнинг учдан бирида бўлса, кенглик тахминан 43° бўлади. Узоқлик билан ҳам шундай қилинади. Атласда географик номлар кўрсаткичидан текшириш мумкин — у ерда объектларнинг координаталари тайёр ҳолда берилган.
Онлайн-карталар бўлганда, кенглик ва узоқлик нима учун керак?
Онлайн-карталарнинг ўзи координаталар асосида ишлайди: GPS-навигатор, такси, авиация ва қутқарув хизматлари айнан кенглик ва узоқлик билан алмашади. Координаталарни ўқиш қобилияти бу хизматларнинг қандай ишлашини тушунишга ёрдам беради ва география бўйича ВПР (давлат якуний аттестацияси) ва мактаб топшириқларида албатта текширилади.
