Kenglik va uzunlik geografik koordinatalardir: xaritadagi yoki globusdagi har qanday nuqtaning aniq "manzilini" belgilaydigan sonlar juftligi. Kenglik ekvatordan, uzunlik esa boshlang'ich meridiandan o'lchanadi va ular birgalikda Yer yuzidagi har qanday narsani — tug'ilgan shahringizdan tortib, yashash joyi bo'lmagan orolgacha topishga imkon beradi. Ushbu sahifada — xarita-sxema bilan aniq tushuntirish, koordinatalarni yozish qoidalari, ko'rib chiqilgan misollar va interaktiv mashq.
Kenglik va uzunlik nima
Har qanday xaritada va globusda daraja tarmog'i mavjud — ular bir-birini kesishadigan chiziqlar, xuddi shaxmat doskasidagi kataklar kabi. Gorizontal chiziqlar parallellar, vertikal chiziqlar esa meridianlar deb ataladi. Ularning yordamida koordinatalar o'qiladi:
- Kenglik nuqtaning ekvatordan shimolga yoki janubga qancha masofada joylashganligini ko'rsatadi. U parallel bo'yicha o'lchanadi: bir parallelning barcha nuqtalari bir xil kenglikka ega.
- Uzunlik nuqtaning boshlang'ich meridianidan sharqqa yoki g'arbga qancha masofada joylashganligini ko'rsatadi. U meridianlar bo'yicha o'lchanadi: bir meridianning barcha nuqtalari bir xil uzunlikka ega.
Ikkala koordinata ham graduslarda (°) o'lchanadi. Shaxmat doskasining katagi harf va raqamdan iborat manzilga ega bo'lgani kabi (e2), Yer yuzidagi har bir nuqta kenglik va uzunlikdan iborat manzilga ega: masalan, Moskva uchun bu 55° sh.k., 37° sh.u.
Kenglik: ekvator va parallellar
Kenglik (yunoncha φ harfi bilan belgilanadi) — bu ekvatordan nuqtagacha bo'lgan masofa graduslarda. Ekvator — eng uzun parallel: u Yer sharsini Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga bo'ladi va uning kengligi 0° ga teng.
- Ekvatordan shimolga kenglik 0° dan 90° gacha o'sadi — bu shimoliy kenglik (sh.k.). 90° sh.k. — Shimoliy qutb.
- Ekvatordan janubga kenglik ham 0° dan 90° gacha o'sadi, lekin bu janubiy kenglik (j.k.). 90° j.k. — Janubiy qutb.
Kenglik 90° dan oshishi mumkin emas: qutblardan keyin harakatlanish joyi yo'q. Paralel qutbga qanchalik yaqin bo'lsa, u shunchalik qisqa bo'ladi — globusda parallel qutblarda nuqtaga qisqarishini yaxshi ko'rish mumkin.
Uzunlik: boshlang'ich meridian
Uzunlik (λ harfi) — bu boshlang'ich meridianidan nuqtagacha bo'lgan masofa graduslarda. Boshlang'ich (noldan boshlanuvchi) meridian sifatida London shahridagi Grinvich rasadxonasidan o'tuvchi meridian qabul qilingan, shuning uchun u Grinvich meridian ham deb ataladi. U Yer sharsini Sharqiy va G'arbiy yarim sharlarga bo'ladi.
- Grinvichdan sharqqa uzunlik 0° dan 180° gacha o'sadi — bu sharqiy uzunlik (sh.u.).
- G'arbga — 0° dan 180° gacha g'arbiy uzunlik (g.u.).
0° va 180° meridianlar bir doiraning ikki yarimidir: 180-meridian Tinch okeani bo'ylab o'tadi va taxminan vaqt o'zgarish chizig'iga to'g'ri keladi. Parallelardan farqli o'laroq, barcha meridianlar bir xil uzunlikka ega va har biri Shimoliy qutbni Janubiy qutb bilan bog'laydi.
Kenglik va uzunlikli xarita: daraja tarmog'i
Butun dunyo xaritasining daraja tarmog'i mana shunday ko'rinadi. Sxemada ekvator va boshlang'ich meridianni toping — ulardan hisoblash boshlanadi, xarita ramkasidagi yozuvlar bo'yicha esa kenglik va uzunlik qiymatlari o'qiladi. Misol uchun Moskva belgilangan: nuqta ramkadagi yozuvlarga qanday "olib borilishi" kerakligini nuqtali chiziqlar ko'rsatadi.
Xaritada kenglik va uzunlikni qanday aniqlash
Har qanday nuqtaning koordinatalarini aniqlash to'rtta qadamdan iborat:
- Xaritada nuqtani toping va u qaysi parallel va meridianlar orasida joylashganligini ko'ring.
- Kenglikni aniqlang. Paralellarning qiymatlari xarita yon ramkasida yozilgan. Ekvatordan yuqoridagi nuqta — shimoliy kenglik, pastdagi — janubiy. Agar nuqta parallel orasida joylashgan bo'lsa, uning joylashuvini taxminan baholang: 40° va 50° orasidagi nuqta taxminan 45° kenglikka ega.
- Uzunlikni aniqlang. Meridianlarning qiymatlari yuqori va pastki ramkalarda yozilgan. Boshlang'ich meridianidan o'ngdagi nuqta — sharqiy uzunlik, chapdagi — g'arbiy.
- Quyidagi yodnomadagi namunaga muvofiq koordinatalarni yozing.
Teskarisini bajarish uchun — ma'lum koordinatalar bo'yicha nuqtani topish uchun — qadamlar teskari tartibda bajariladi: kerakli parallel topiladi, keyin kerakli meridian; izlanayotgan nuqta ularning kesishmasida joylashgan.
Maxsus parallel va meridianlar
Daraja tarmog'ining bir nechta chiziqlari o'z nomlariga ega — ular yoritish mintaqalarining chegaralarini belgilaydi va xaritadagi topshiriqlarda yo'nalish sifatida xizmat qiladi.
| Chiziq | Koordinata | Nima bilan mashhur |
|---|---|---|
| Ekvator | 0° kenglik | Eng uzun parallel, Yer sharsini Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga bo'ladi |
| Boshlang'ich (Grinvich) meridian | 0° uzunlik | London Grinvich rasadxonasidan o'tadi, Yer sharsini Sharqiy va G'arbiy yarim sharlarga bo'ladi |
| Shimoliy tropik | 23,5° sh.k. | Quyosh zenitda bo'ladigan eng shimoliy parallel |
| Janubiy tropik | 23,5° j.k. | Quyosh zenitda bo'ladigan eng janubiy parallel |
| Shimoliy qutb doirasi | 66,5° sh.k. | Undan shimroqda qutb kuni va qutb tuni kuzatiladi |
| Janubiy qutb doirasi | 66,5° j.k. | Undan janubroqda qutb kuni va qutb tuni kuzatiladi |
| 180-meridian | 180° | Boshlang'ich meridianiga qarama-qarshi, taxminan vaqt o'zgarish chizig'i bo'ylab o'tadi |
Misollar: kenglik va uzunlikni aniqlash
1-misol. Moskva koordinatalari
Vazifa: yarim sharlar xaritasidan Moskva koordinatalarini aniqlang.
1-qadam. Moskvani topamiz va eng yaqin parallelga qaraymiz: shahar 50° parallelidan yuqorida, taxminan 55-da joylashgan. Moskva ekvatordan shimroqda, demak, kenglik shimoliy: 55° sh.k.
2-qadam. Meridianlarga qaraymiz: Moskva boshlang'ich meridianidan sharqda, 30° va 40° orasida, 37° ga yaqin. Uzunlik sharqiy: 37° sh.u.
3-qadam. Avval kenglikni yozamiz: Moskva — 55° sh.k., 37° sh.u. (aniqrog'i 55°45′ sh.k., 37°37′ sh.u., lekin maktab xaritasi uchun butun graduslar yetarli).
2-misol. Sidney koordinatalari — Janubiy yarim sharda nuqta
Vazifa: Sidney (Avstraliya) koordinatalarini aniqlang.
1-qadam. Sidney ekvatordan pastda — kenglik janubiy. Eng yaqin yozilgan parallel — 30° j.k., shahar undan biroz janubroqda: 34° j.k.
2-qadam. Sidney Grinvichdan ancha sharqda, 150° meridian yaqinida: 151° sh.u.
Javob: Sidney — 34° j.k., 151° sh.u. E'tibor bering: Janubiy yarim sharning nuqtalari uchun majburiy ravishda "j.k." yoziladi — bu yozuvsiz koordinatalar Yerning boshqa joyini ko'rsatadi.
3-misol. Teskari vazifa: 30° sh.k., 90° g.u. nuqtasida nima joylashgan?
Vazifa: 30° sh.k., 90° g.u. koordinatalariga ega qanday geografik obyekt joylashganligini aniqlang.
1-qadam. Kenglik 30° sh.k. — Shimoliy yarim sharda 30° parallelini (ekvatordan yuqorida) toping va uni barmoq bilan xayolan o'tkazing.
2-qadam. Uzunlik 90° g.u. — boshlang'ich meridianidan g'arbga (chapga) 90° meridianini toping.
3-qadam. Parallel va meridian kesishmasida — Missisipi daryosi havzasi va Nyu-Orlean shahri (AQSh).
Yarim sharlar tekshiruvi: 30° j.k., 90° g.u. — bu Tinch okeani, 30° sh.k., 90° sh.u. esa — Himolay tog'lari. Yozuvdagi bitta harf nuqtani minglab kilometrga siljitadi!
Koordinatalarni aniqlashda tez-tez uchraydigan xatolar
-
Yozish tartibini aralashtirish: avval uzunlik, keyin kenglik aytiladi.
Qabul qilingan tartib — avval kenglik, keyin uzunlik: 55° sh.k., 37° sh.u. Koordinatalar barcha atlaslarda, ma'lumotnomalarda va GPS-navigatsiyalarida shu tartibda yoziladi.
-
Yarim sharni ko'rsatmaslik: shunchaki "40°, 30°" deb yozish.
sh.k./j.k. va sh.u./g.u. harflarisiz bu sonlarga Yer yuzida to'rtta turli nuqta mos keladi. Yarim shar faqat eng ekvatordagi (0° k.) va boshlang'ich meridianidagi (0° u.) nuqtalar uchun ko'rsatilmaydi.
-
Kenglik 180° gacha, uzunlik esa 90° gacha bo'ladi deb hisoblash.
Hammasi teskari: kenglik — 0° dan 90° gacha (qutblardan keyin harakatlanish joyi yo'q), uzunlik — 0° dan 180° gacha (qarama-qarshi meridiangacha). "150° sh.k." yozuvi — xatoning aniq belgisi.
-
Kenglikni vertikal chiziqlar bo'yicha qidirish: "kenglik — bu vertikal narsa".
Kenglikni gorizontal chiziqlar — parallel ko'rsatadi, garchi u meridian bo'ylab yuqoriga-pastga harakatlanishda o'zgarsa ham. Maslahat: kenglik yozuvlari xarita yon ramkasida, uzunlik yozuvlari esa yuqori va pastki ramkalarda joylashgan.
-
Tarmoq chizig'ida bo'lmagan nuqtani eng yaqin yozilgan chiziqqa "bosib qo'yish".
Agar nuqta 40° va 50° parallel orasida to'g'ri o'rtada joylashgan bo'lsa, uning kengligi taxminan 45°, 40° emas. Nuqtagacha bo'lgan masofaning qaysi qismini egallaganligini baholang — bu 1–2° aniqlik uchun yetarli.
Savol va javoblar
Kenglik uzunlikdan nimasi bilan farq qiladi?
Kenglik — bu nuqtaning ekvatordan shimolga yoki janubga joylashuvi (parallel bo'yicha hisoblanadi, 0° dan 90° gacha). Uzunlik — bu nuqtaning boshlang'ich meridianidan sharqqa yoki g'arbga joylashuvi (meridianlar bo'yicha hisoblanadi, 0° dan 180° gacha). Yodda saqlashning eng oson yo'li: kenglik xaritadagi nuqtaning "yuqorida-pastda" joylashishini, uzunlik esa "chapda-o'ngda" joylashishini bildiradi.
0° kenglik va 0° uzunlikdagi nuqtada nima joylashgan?
Ekvator va boshlang'ich meridian kesishmasi Atlantika okeanining Gvineya ko'rfazida, Afrikaning qirg'oqlaridan taxminan 600 km uzoqlikda joylashgan. U yerda quruqlik yo'q — bu nuqtada faqat meteorologik buylar turadi. Kartograflar hazil bilan uni "Noldan boshlanuvchi orol" (Null Island) deb atashadi.
Shimoliy va janubiy kenglik nima?
Bu yarim sharni ko'rsatuvchi belgi. Shimoliy kenglik (sh.k.) — ekvator va Shimoliy qutb orasidagi nuqtalar uchun, janubiy (j.k.) — ekvator va Janubiy qutb orasidagi nuqtalar uchun. Masalan, "60 daraja shimoliy kenglik" degani, nuqta ekvatordan yuqorida 60° parallelida joylashgan — Sankt-Peterburg deyarli shu kenglikda joylashgan.
Sharqiy va g'arbiy uzunlik nima?
Sharqiy uzunlik (sh.u.) — boshlang'ich (Grinvich) meridianidan sharqda, ya'ni yarim sharlar xaritasida undan o'ngda joylashgan nuqtalar uchun. G'arbiy uzunlik (g.u.) — undan g'arbda. Rossiyaning deyarli butun hududi sharqiy uzunlikda, faqat Chukotkaning chekka sharqiy qismi — g'arbiy uzunlikda.
Geografik koordinatalarni qanday to'g'ri yozish kerak?
Avval kenglik yarim shari bilan, keyin uzunlik: 55° sh.k., 37° sh.u. Aniqroq ma'lumot uchun graduslardan keyin daqiqalar (1° — 60 daqiqa) ko'rsatiladi: 55°45′ sh.k. Navigatorlarda va onlayn xaritalarda shu koordinatalar o'nli kasrlar bilan yoziladi — 55.75, 37.62, bu yerda shimol va sharq musbat hisoblanadi.
Agar nuqta tarmoq chizig'ida bo'lmasa, koordinatalarni qanday aniqlash kerak?
Ikkita qo'shni yozilgan parallelni toping va nuqta ularning orasidagi masofaning qaysi qismini "o'tganini" baholang: agar u 40° dan 50° gacha bo'lgan yo'lning uchdan birida bo'lsa, kenglik taxminan 43°. Uzunlik bilan ham xuddi shunday qilinadi. Atlasda geografik nomlar ko'rsatkichidan tekshirib ko'rish mumkin — obyektlarning koordinatalari u yerda tayyor holda berilgan.
Onlayn xaritalar mavjud bo'lsa, kenglik va uzunlik nima uchun kerak?
Onlayn xaritalar koordinatalar asosida ishlaydi: GPS-navigator, taksi, aviatsiya va qutqaruv xizmatlari aynan kenglik va uzunlikni almashadilar. Koordinatalarni o'qish qobiliyati bu xizmatlarning qanday ishlashini tushunishga yordam beradi va geografiya bo'yicha maktab topshiriqlarida va VPRda majburiy tekshiriladi.
