Strefa przyrodnicza to duży obszar o podobnym klimacie, glebach, roślinności i świecie zwierzęcym. Strefy nie są rozmieszczone przypadkowo: prawidłowo następują po sobie od biegunów do równika, ponieważ w tym kierunku zmienia się stosunek ciepła i wilgoci. Omówimy wszystkie strefy przyrodnicze Ziemi po kolei, zbierzemy je w jedną tabelę z klimatem, glebami, roślinami i zwierzętami, przejdziemy przez strefy Rosji z północy na południe i nauczymy się odróżniać strefowość szeroką od piętrowości. Na końcu – interaktywny symulator.
Co to jest strefa przyrodnicza
Strefa przyrodnicza to duży kompleks przyrodniczy, który ma taki sam klimat, gleby, roślinność i świat zwierzęcy. Strefy rozciągają się głównie z zachodu na wschód, szerokimi pasami, i następują po sobie podczas ruchu w kierunku równika.
Przyczyna jest prosta: im bliżej równika, tym więcej ciepła słonecznego otrzymuje powierzchnia. Do ciepła dodaje się drugi czynnik – nawilżenie. To właśnie stosunek ciepła i wilgoci decyduje, co wyrośnie w tym miejscu: przy dużej ilości ciepła i wilgoci – las równikowy, przy tym samym cieple, ale bez deszczu – pustynia.
Dalej działa łańcuch. Klimat określa, jakie procesy glebotwórcze zachodzą, gleby i klimat razem – jakie rośliny się przyjmą, a roślinność określa, kto w tej strefie ma co jeść i gdzie się ukryć.
Strefy przyrodnicze Ziemi z północy na południe: strefowość szeroka
Prawidłową zmianę stref przyrodniczych od biegunów do równika nazywamy strefowością szeroką. Kolejność stref trzeba znać na pamięć – połowa zadań z tego tematu jest na niej oparta.
Zwróć uwagę na dwie rzeczy. Po pierwsze, każdej strefie odpowiada swój pas klimatyczny: tundra – subpolarny, tajga i stepy – umiarkowany, sawanny – podrównikowy, wilgotne lasy – równikowy. Po drugie, w pasie umiarkowanym jest kilka stref: tajga, lasy mieszane i liściaste, lasostepy i stepy, półpustynie i pustynie. Następują one po sobie nie tylko z północy na południe, ale i w głąb lądu – tam, gdzie jest coraz mniej wilgoci.
Tabela stref przyrodniczych: klimat, gleby, rośliny i zwierzęta
Poniżej znajduje się charakterystyka stref przyrodniczych w jednej tabeli. Czytaj ją od góry do dołu: to jest ruch od bieguna do równika. Aby zapamiętać, miej w głowie klucz każdej strefy – jedną charakterystyczną cechę: tundra – wieczna zmarzlina, tajga – gleby bielicowe i drzewa iglaste, step – czarnoziem i trawy, sawanna – suchy i wilgotny sezon, las równikowy – wielopiętrowość.
| Strefa przyrodnicza | Klimat, gleby, rośliny, zwierzęta |
|---|---|
| Pustynie arktycznepas arktyczny | Gdzie Grenlandia, wyspy Oceanu Arktycznego, Antarktyda Klimat bardzo zimno przez cały rok, lato krótkie, mało opadów Gleby arktyczne, mało miąższe, dużo kamieni i lodu Rośliny mchy, porosty, glony na kamieniach Zwierzęta niedźwiedź polarny, foka, ptasie kolonie |
| Tundrapas subpolarny | Gdzie północ Eurazji i Ameryki Północnej, Alaska, Czukotka Klimat długa zima, chłodne lato, wieczna zmarzlina Gleby tundrowo-glejowe, nadmiernie nawodnione Rośliny mchy, porosty, karłowata brzoza, wierzba polarna Zwierzęta renifer, lis arktyczny, sowa śnieżna, kuropatwa |
| Tajgapas umiarkowany | Gdzie Syberia, Kanada, Skandynawia Klimat mroźna zima, ciepłe krótkie lato, opady 300–600 mm Gleby bielicowe, kwaśne i ubogie Rośliny świerk, sosna, jodła, modrzew, sosna cedrowa Zwierzęta łoś, niedźwiedź brunatny, ryś, głuszec |
| Lasy mieszane i liściastepas umiarkowany | Gdzie Nizina Wschodnioeuropejska, Europa Zachodnia, wschód USA Klimat łagodniejsza zima, ciepłe lato, opady 500–1000 mm Gleby brunatne, szare i brązowe leśne Rośliny dąb, lipa, klon, jesion, brzoza, świerk Zwierzęta dzik, sarna, lis, wiewiórka, kuna |
| Lasostepy i stepypas umiarkowany | Gdzie południe Niziny Wschodnioeuropejskiej, prerie Ameryki, pampy Argentyny Klimat gorące suche lato, opady 250–500 mm, drzewom brakuje wilgoci Gleby czarnoziemy i kasztanowe – najbardziej żyzne Rośliny ostnica, kostrzewa, mietlica, zioła Zwierzęta susł, świstak, orzeł stepowy, drop |
| Pustynie i półpustynie strefy umiarkowanejpas umiarkowany | Gdzie Gobi, Kara-kum, Nizina Nadkaspijska Klimat gorące suche lato i mroźna zima, opady poniżej 250 mm Gleby brązowe i szaro-brązowe, często zasolone Rośliny bylica, soliród, saksauł, wilczomlecz Zwierzęta jerboa, myszoskoczek, gazela, jaszczurki |
| Lasy i zarośla twardolistnepas subtropikalny | Gdzie basen Morza Śródziemnego, Kalifornia, południe Australii Klimat suche gorące lato i ciepła wilgotna zima Gleby brązowe Rośliny dąb korkowy, oliwka, wawrzyn, mirt, makia Zwierzęta muflon, szakal, żółwie, jaszczurki |
| Pustynie strefy zwrotnikowejpas zwrotnikowy | Gdzie Sahara, Pustynia Arabska, Atakama, Namib Klimat najbardziej suchy i gorący klimat, deszcze rzadkie, noce zimne Gleby pustynne, często piasek i żwir Rośliny sukulenty, kaktusy Ameryki, efemerydy Zwierzęta wielbłąd, fenek, antylopa adaks, skorpiony |
| Sawanny i lasy rzadkiepas podrównikowy | Gdzie Afryka na południe od Sahary, Wyżyna Brazylijska, północ Australii Klimat gorąco przez cały rok, suchy i wilgotny sezon następują po sobie Gleby czerwono-brązowe i czerwone ferralityczne Rośliny wysokie trawy, baobab, akacja parasolowata Zwierzęta zebra, antylopa gnu, słoń, żyrafa, lew |
| Wilgotne lasy równikowepas równikowy | Gdzie Amazonia, dorzecze Kongo, Azja Południowo-Wschodnia Klimat gorąco i wilgotno przez cały rok, opady ponad 2000 mm Gleby czerwono-żółte ferralityczne, ubogie w składniki odżywcze Rośliny las wielopiętrowy, liany, epifity, figowce Zwierzęta małpy, leniwiec, jaguar, papugi i tukany |
Strefy przyrodnicze Rosji
Rosja rozciąga się z północy na południe na prawie 4 tysiące kilometrów, dlatego strefowość szeroka jest widoczna na jej mapie jak nigdzie indziej: kraj przecina osiem stref przyrodniczych.
Największa z nich to tajga: w podręcznikach szkolnych jej udział ocenia się na około 60% powierzchni kraju. Najbardziej żyzna to step i lasostep z czarnoziemami; dlatego jest ona prawie całkowicie zaorana, a fragmenty prawdziwego stepu zachowały się głównie w rezerwatach. A najbardziej surowe to pustynie arktyczne na wyspach Oceanu Arktycznego.
Ważna cecha: strefy w Rosji rozszerzają się i zwężają. Na Nizinie Wschodnioeuropejskiej lasy liściaste sięgają daleko na wschód, a za Uralem prawie znikają – klimat staje się bardziej kontynentalny i suchszy.
Strefowość szeroka i piętrowość: jaka jest różnica
Te dwa pojęcia są stale mylone, chociaż można je łatwo odróżnić.
Strefowość szeroka – zmiana stref przyrodniczych na równinach podczas ruchu w kierunku równika, czyli według szerokości geograficznej. Przyczyna – różna ilość ciepła słonecznego.
Piętrowość – zmiana kompleksów przyrodniczych podczas wspinaczki w góry. Przyczyna jest inna: wraz z wysokością spada temperatura i ciśnienie atmosferyczne, a opady do pewnej wysokości stają się większe.
Pasy w górach idą w tej samej kolejności, co strefy od równika do bieguna, ale to nie to samo. Góra „zaczyna się” od tej strefy, w której się znajduje: na Kaukazie na dole jest las, a na Uralu Polarnym od razu tundra górska. I im wyższa góra i bliżej równika, tym więcej pasów na jej zboczu.
Dlaczego strefy nie układają się w równe pasy
Na mapie widać, że strefy przyrodnicze nigdzie nie ciągną się idealnymi pasami wzdłuż równoleżników. Granice rozmywają się z kilku powodów:
- Oceany i prądy morskie. Ciepłe prądy przynoszą wilgoć i przesuwają las na północ, zimne tworzą pustynie tuż przy wybrzeżu – tak powstały Atakama i Namib.
- Góry. Przechwytują wilgotne wiatry: po stronie nawietrznej lasy, po zawietrznej – suche stepy i pustynie.
- Oddalenie od oceanu. W głąb lądu dociera mniej wilgoci, dlatego lasy zastępowane są przez lasostep, step i półpustynię nie z północy na południe, ale z zachodu na wschód.
Dlatego strefy często opisuje się nie jako pasy, ale jako plamy i języki, a granice między nimi uważa się za stopniowe: między strefami zawsze istnieją pasy przejściowe, na przykład lasotundra lub lasostep.
Jak człowiek zmienił strefy przyrodnicze i jak są chronione
Prawie wszystkie strefy przyrodnicze są dziś zmienione działalnością gospodarczą, a najbardziej ucierpiały te najdogodniejsze do życia.
- Stepy i lasostepy są zaorane. Czarnoziemy są zbyt żyzne, aby pozostawić je pod trawą: prawdziwy dziewiczy step zachował się tylko na oddzielnych fragmentach, głównie w rezerwatach.
- Lasy są wycinane. W strefie umiarkowanej las był przez wieki karczowany pod pola uprawne i miasta, a najszybciej wycinka postępuje teraz w wilgotnych lasach równikowych – wraz z lasem znikają gatunki, które nigdzie indziej nie żyją.
- Suche strefy postępują. Z powodu nadmiernego wypasu bydła, zaorywania łatwych gleb i nieumiarkowanego nawadniania półpustynie zamieniają się w pustynie. Proces ten nazywa się pustynnieniem i najintensywniej postępuje na południowej granicy Sahary.
Aby zachować fragmenty nietkniętej przyrody, tworzy się obszary chronionej przyrody. W rezerwacie przyrody wszelka działalność gospodarcza jest zabroniona, dopuszcza się tam tylko naukowców. W parku narodowym przyroda jest również chroniona, ale dopuszcza się regulowaną turystykę. W obwodzie ochronnym ogranicza się tylko część działań – na przykład polowanie. Rzadkie gatunki roślin i zwierząt wpisuje się do Czerwonej księgi, ich pozyskiwanie jest zabronione.
Przykłady: jak określić strefę przyrodniczą
Przykład 1. Określamy strefę na podstawie opisu
Zadanie. „Zima trwa około ośmiu miesięcy, lato jest krótkie i chłodne. Gleba odmarza tylko na kilkadziesiąt centymetrów, głębiej – wieloletnia zmarzlina. Nie ma drzew, rosną mchy, porosty i płożące krzewinki”. Nazwij strefę przyrodniczą i jej gleby.
Krok 1. Patrzymy na ciepło. Osiem miesięcy zimy i chłodne lato – to pas subpolarny, na północ od strefy leśnej.
Krok 2. Szukamy kluczowej cechy. Wielopowierzchniowa zmarzlina tuż pod powierzchnią – pewny znak tundry i pustyni arktycznej.
Krok 3. Rozdzielamy dwa warianty według roślinności. Na pustyni arktycznej roślinność jest rzadka, to pojedyncze plamy mchów i porostów na kamieniach. Tutaj pokrywa jest zwarta, są krzewinki – oznacza to tundrę.
Krok 4. Uzupełniamy gleby. Zmarzlina nie pozwala wodzie odpływać w dół, gleba jest nadmiernie nawodniona – tworzą się gleby tundrowo-glejowe.
Odpowiedź: tundra, gleby tundrowo-glejowe.
Przykład 2. Określamy strefę na podstawie współrzędnych
Zadanie. Jaka strefa przyrodnicza znajduje się w punkcie o współrzędnych 2° szer. pd., 22° dł. wsch.?
Krok 1. Czytamy półkule. Południowa szerokość i wschodnia długość – półkula południowa i wschodnia.
Krok 2. Znajdujemy kontynent. 22° dł. wsch. przy szerokości około zera – to centrum Afryki, zagłębienie Kongo.
Krok 3. Określamy pas klimatyczny. 2° – praktycznie równik, oznacza to pas równikowy: gorąco i bardzo wilgotno przez cały rok.
Krok 4. Nazywamy strefę. Pasowi równikowemu odpowiadają wilgotne lasy równikowe.
Odpowiedź: wilgotne lasy równikowe.
Sprawdź się w drugim punkcie: 25° szer. pn., 25° dł. wsch. To północ Afryki, pas zwrotnikowy, Sahara – pustynia zwrotnikowa.
Przykład 3. Układamy strefy Rosji z północy na południe
Zadanie. Ułóż w kolejności z północy na południe: step, tundra, tajga, pustynie arktyczne, lasy mieszane.
Krok 1. Znajdujemy skrajne punkty. Najdalej na północ – pustynie arktyczne (wyspy Oceanu Arktycznego). Najdalej na południe na tej liście – step.
Krok 2. Idziemy po wzroście temperatury. Po pustyniach arktycznych robi się cieplej: pojawia się zwarty pokryw roślinny, ale drzew jeszcze nie ma – tundra.
Krok 3. Wstawiamy strefy leśne. Jak tylko lato nagrzeje się wystarczająco dla drzew, zaczyna się tajga, a dalej na południe, gdzie zima jest łagodniejsza – lasy mieszane.
Krok 4. Zamykamy stepem. Jeszcze dalej na południe ciepła jest wystarczająco, ale wilgoci już brakuje – las ustępuje, pozostają trawy.
Odpowiedź: pustynie arktyczne → tundra → tajga → lasy mieszane → step.
Przykład 4. Strefowość czy piętrowość?
Zadanie. Określ, co jest opisane w każdym przypadku.
a) Podróżnik jedzie samochodem z Archangielska do Rostowa nad Donem i widzi, jak tajga ustępuje miejsca lasom mieszanym, potem lasostepowi i stepowi.
Analiza. Ruch odbywa się po równinie z północy na południe, zmienia się szerokość geograficzna – to strefowość szeroka.
b) Alpinista wspina się po zboczu Elbrusu i przechodzi przez las bukowy, łąki subalpejskie, rumowiska skalne i lodowce.
Analiza. Kompleksy zmieniają się podczas wspinaczki, szerokość geograficzna jest ta sama – to piętrowość.
Ogólna wskazówka. Zapytaj siebie: zmieniła się szerokość geograficzna czy wysokość? Jedziemy po mapie – strefowość, wspinamy się w góry – piętrowość.
Częste błędy
-
Mylą nazwy: mówią „wysoka strefowość” i „szeroka piętrowość”.
Terminy są ściśle ustalone: na równinach według szerokości geograficznej – strefowość szeroka, w górach według wysokości – piętrowość. Zapamiętaj powiązanie: strefa – równina, pas – góra.
-
Uważają, że gleby wilgotnych lasów równikowych są najbogatsze: skoro jest dużo roślinności, to i ziemia jest żyzna.
Wręcz przeciwnie. Czerwono-żółte gleby ferralityczne są ubogie w składniki odżywcze: prawie cała materia organiczna jest zamknięta w samych roślinach, a obfite deszcze szybko wypłukują resztę. Dlatego wycięty las równikowy daje plony tylko przez 2–3 lata. Najbardziej żyzne gleby – czarnoziemy stepów.
-
Umieszczają czarnoziemy w tajdze, a gleby bielicowe – w stepie.
Wszystko zależy od tego, dokąd płynie woda. W tajdze opadów jest więcej niż parowania, woda wypłukuje glebę i przenosi składniki w dół – powstają kwaśne gleby bielicowe. Na stepie parowanie jest silniejsze od opadów, składniki pozostają na górze, a gęsty pokryw traw każdego roku dodaje próchnicy – tak gromadzi się czarnoziem.
-
Myślą, że pustynia to obowiązkowo upał i piasek.
Pustynia jest definiowana nie przez temperaturę, ale przez skrajny brak wilgoci i życia. Dlatego pustynie arktyczne to też pustynie, tylko zimne. A wśród gorących pustyń piaszczyste stanowią mniejszą część: częściej spotyka się kamieniste i gliniaste.
-
Oczekują, że strefy będą biegły równymi pasami ściśle wzdłuż równoleżników.
Pasy przerywają oceany, prądy, góry i oddalenie od morza. Z powodu zimnych prądów pustynie wychodzą prosto na brzeg (Atakama, Namib), a w głąb Eurazji lasy zastępowane są przez stepy już z zachodu na wschód, a nie z północy na południe.
-
Wyznaczają między strefami wyraźną linię, jak granicę między krajami.
Przejście jest zawsze stopniowe i zazwyczaj ma własną nazwę: między tundrą a tajgą leży lasotundra, między lasem a stepem – lasostep, między stepem a pustynią – półpustynia. Dlatego właśnie liczba „podstawowych” stref w różnych podręcznikach się różni.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest strefa przyrodnicza prostymi słowami?
Strefa przyrodnicza to duża część lądu, gdzie klimat, gleby, rośliny i zwierzęta tworzą jeden stabilny kompleks. Mówiąc prościej, jest to terytorium o jednakowej przyrodzie: tundra wszędzie jest podobna do tundry, a sawanna do sawanny, gdziekolwiek by się znajdowały.
Ile jest stref przyrodniczych na Ziemi?
Nie ma jednej liczby: wszystko zależy od tego, jak szczegółowo dzielić pasy przejściowe. W kursie szkolnym zazwyczaj wyróżnia się od ośmiu do dziesięciu podstawowych stref – od pustyń arktycznych po wilgotne lasy równikowe. Jeśli liczyć osobno lasotundrę, lasostep i półpustynie, stref będzie więcej.
W jakiej kolejności idą strefy przyrodnicze z północy na południe?
Pustynie arktyczne, tundra i lasotundra, tajga, lasy mieszane i liściaste, lasostepy i stepy, pustynie i półpustynie strefy umiarkowanej, lasy i zarośla twardolistne subtropików, pustynie zwrotnikowe, sawanny i lasy rzadkie, wilgotne lasy równikowe. Na południe od równika ten sam szereg powtarza się w odwrotnej kolejności.
Jaka strefa przyrodnicza jest największa w Rosji?
Tajga. W podręcznikach szkolnych jej udział ocenia się na około 60% powierzchni kraju: ciągnie się zwartym pasem od Karelii po wybrzeże Oceanu Spokojnego. Na drugim miejscu pod względem powierzchni jest tundra.
Czym strefowość szeroka różni się od piętrowości?
Strefowość szeroka to zmiana stref przyrodniczych na równinach podczas ruchu od biegunów do równika, jej przyczyną jest różna ilość ciepła słonecznego. Piętrowość to zmiana kompleksów podczas wspinaczki w góry, jej przyczyną jest obniżenie temperatury wraz z wysokością. Kolejność pasów jest podobna do kolejności stref, ale zaczyna się ona od tej strefy, w której znajduje się góra.
W jakiej strefie przyrodniczej są najbardziej żyzne gleby?
Na stepach i lasostepach strefy umiarkowanej – tam tworzą się czarnoziemy. Gęsty pokryw traw każdego roku obumiera i gromadzi próchnicę, a parowanie nie pozwala deszczom wypłukiwać składników w głąb. Dlatego stepy są prawie wszędzie zaorane.
Jakie gleby są charakterystyczne dla każdej strefy przyrodniczej?
Krótko: pustynie arktyczne – gleby arktyczne, tundra – tundrowo-glejowe, tajga – bielicowe, lasy mieszane i liściaste – brunatne i szare leśne, stepy – czarnoziemy i kasztanowe, pustynie strefy umiarkowanej – brązowe i szaro-brązowe, sawanny – czerwono-brązowe, wilgotne lasy równikowe – czerwono-żółte ferralityczne.
