ဓာတုဗေဒညီမျှခြင်းဆိုသည်မှာ ဓာတ်ပြုပစ္စည်းများ၏ ဖော်မြူလာများကို အသုံးပြု၍ ရေးသားထားသော မှတ်တမ်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်ရှိ ဒြပ်စင်တစ်ခုချင်းစီ၏ အက်တမ်အရေအတွက် တူညီရမည်ဖြစ်သည်။ ပုံစံတစ်ခုကို ညီမျှခြင်းအဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ဖော်မြူလာများရှေ့တွင် ကိန်းဂဏန်းများ (coefficients) ထည့်သွင်းရမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ဒြပ်ထုတည်မြဲမှုနိယာမအရ လိုအပ်ပါသည်။ ဤနေရာတွင် ပုံစံနှင့် ညီမျှခြင်းအကြား ကွာခြားချက်၊ ချိန်ညှိရမည့် အဆင့်ဆင့်လမ်းညွှန် (သတ္တု → သတ္တုမဟုတ်သောဒြပ်စင် → ဟိုက်ဒရိုဂျင် → အောက်ဆီဂျင်)၊ ဓာတ်ပြုမှုအမျိုးအစားများဇယား၊ အဖြစ်များသော အမှားများနှင့် သင်ခန်းစာကို ချက်ချင်းလေ့ကျင့်နိုင်မည့် အပြန်အလှန်အကျိုးပြုလေ့ကျင့်ခန်းများကို ဖော်ပြထားပါသည်။
ဓာတ်ပြုမှုပုံစံနှင့် ဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်း- ကွာခြားချက်မှာ အဘယ်နည်း
သံသည် အောက်ဆီဂျင်တွင် လောင်ကျွမ်းပြီး သံ(III)အောက်ဆိုဒ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ပထမဦးဆုံးရေးသားချက်မှာ ဘယ်ဘက်တွင် ဓာတ်ပြုပစ္စည်းများ၊ ညာဘက်တွင် ထွက်ကုန်ပစ္စည်းများ၊ ၎င်းတို့ကြားတွင် မြှားသင်္ကေတဖြင့် ပြထားသည်။ ၎င်းသည် ဓာတ်ပြုမှုပုံစံ (scheme) ဖြစ်သည်။
ပုံစံသည် ညီမျှခြင်းမဟုတ်သေးပါ။ ၎င်းတွင် ဘာကနေ ဘာဖြစ်သွားသည် ကိုသာ ဖော်ပြထားပြီး မည်မျှ ပါဝင်သည်ကို မဖော်ပြထားပါ။ ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်ရှိ သံနှင့် အောက်ဆီဂျင် အက်တမ်အရေအတွက် မတူညီပါ။ ဒြပ်ထုတည်မြဲမှုနိယာမအရ ဤသို့မဖြစ်နိုင်ပါ။
ဖော်မြူလာများရှေ့တွင် ဒြပ်စင်တစ်ခုချင်းစီ၏ အက်တမ်အရေအတွက်ကို ညီမျှစေသော ကိန်းဂဏန်းများ (coefficients) ကို ထည့်သွင်းလိုက်သောအခါမှသာ ၎င်းသည် ဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်း (equation) ဖြစ်လာသည်။ တူညီသော ဓာတ်ပြုမှုတစ်ခု၏ မှတ်တမ်းနှစ်ခုကို နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ပါ။
| အက်တမ် | ဘယ်ဘက် | ညာဘက် |
|---|---|---|
| $\mathrm{Fe}$ | 1 | 2 |
| $\mathrm{O}$ | 2 | 3 |
| အက်တမ် | ဘယ်ဘက် | ညာဘက် |
|---|---|---|
| $\mathrm{Fe}$ | 4 | 4 |
| $\mathrm{O}$ | 6 | 6 |
ဒြပ်ထုတည်မြဲမှုနိယာမ- ကိန်းဂဏန်းများ အဘယ်ကြောင့် လိုအပ်သနည်း
ဒြပ်ဝတ္ထုများ၏ ဒြပ်ထုတည်မြဲမှုနိယာမကို M. V. Lomonosov (1748) က ဖော်ထုတ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် A. Lavoisier က သီးခြားအတည်ပြုခဲ့သည်- ဓာတ်ပြုမှုတွင် ပါဝင်သော ဒြပ်ဝတ္ထုများ၏ ဒြပ်ထုသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ဝတ္ထုများ၏ ဒြပ်ထုနှင့် တူညီသည်။
အကြောင်းရင်းမှာ ရိုးရှင်းပါသည်- ဓာတုဓာတ်ပြုမှုတွင် အက်တမ်များသည် ပျောက်ကွယ်သွားခြင်း သို့မဟုတ် ဘာမှမရှိရာမှ ပေါ်လာခြင်း မရှိပါ။ အဟောင်းဓာတ်စည်းများ ပြတ်တောက်ပြီး အသစ်များ ဖြစ်ပေါ်လာကာ အက်တမ်များသည် ပြန်လည်စုစည်းသွားခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ ဓာတ်ပြုမှုမတိုင်မီ သံအက်တမ် မည်မျှရှိသနည်း၊ ဓာတ်ပြုမှုအပြီးတွင်လည်း ထိုအရေအတွက်အတိုင်း ရှိနေမည်ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အခြားဒြပ်ဝတ္ထုတစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်သာ ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။
ထို့ကြောင့် ညီမျှခြင်းအတွက် အဓိကလိုအပ်ချက်မှာ- ဘယ်ဘက်ရှိ ဒြပ်စင်တစ်ခုချင်းစီ၏ အက်တမ်အရေအတွက်သည် ညာဘက်ရှိ ထိုဒြပ်စင်၏ အက်တမ်အရေအတွက်နှင့် တူညီရမည်။ ၎င်းကို ရရှိရန် တစ်ခုတည်းသော နည်းလမ်းမှာ ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိရန်ဖြစ်သည်။
ကိန်းဂဏန်းကို ဖော်မြူလာရှေ့တွင် ထားရှိပြီး ၎င်းသည် ကွင်းအတွင်းရှိ အက်တမ်များအပါအဝင် ဖော်မြူလာရှိ အက်တမ်အားလုံးကို မြှောက်ပေးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် \(\mathrm{3Ca(OH)_2}\) သည် ကယ်လ်စီယမ်ဟိုက်ဒရောဆိုဒ် ယူနစ် ၃ ခုကို ဆိုလိုသည်- \(\mathrm{Ca}\) အက်တမ် ၃ ခု၊ \(\mathrm{O}\) အက်တမ် ၆ ခု၊ \(\mathrm{H}\) အက်တမ် ၆ ခု။ ကိန်းဂဏန်း 1 ကို မရေးသားသော်လည်း ၎င်းကို နားလည်ထားရမည်ဖြစ်သည်။
ဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်းတွင် ကိန်းဂဏန်းများကို မည်သို့ချိန်ညှိမည်နည်း- အဆင့်ဆင့်လမ်းညွှန်
ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိခြင်းသည် ခန့်မှန်းခြေလုပ်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ တိုတောင်းသော လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ အစီအစဉ်သည် အရေးကြီးသည်- ဦးစွာ ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်တွင် ဒြပ်ဝတ္ထုတစ်ခုစီ၌သာ ပါဝင်သော ဒြပ်စင်များကို ချိန်ညှိပြီးမှသာ ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် အောက်ဆီဂျင်ကို ချိန်ညှိရမည်။ ၎င်းတို့သည် များသောအားဖြင့် ဒြပ်ဝတ္ထုအများအပြားတွင် ပါဝင်နေတတ်သဖြင့် နောက်ဆုံးမှ ချိန်ညှိရသည်။
ကျောင်းသင်ခန်းစာတွင် မှတ်သားရမည့် အစီအစဉ်မှာ- သတ္တု → သတ္တုမဟုတ်သောဒြပ်စင် → ဟိုက်ဒရိုဂျင် → အောက်ဆီဂျင် ဖြစ်သည်။ အဆင့် ၆ ဆင့်ကို အောက်တွင် ကြည့်ပါ။
အကယ်၍ အဆင့်တစ်ခုခုတွင် ကိန်းဂဏန်းသည် အပိုင်းကိန်းဖြစ်နေပါက (ဥပမာ- ဓာတ်ငွေ့မော်လီကျူးရှေ့တွင် 3/2) ၎င်းသည် အမှားမဟုတ်ပါ။ ချိန်ညှိခြင်းကို အဆုံးထိလုပ်ဆောင်ပြီးနောက် ကိန်းဂဏန်းအားလုံးကို 2 နှင့် မြှောက်လိုက်ပါက အပိုင်းကိန်းများ ပျောက်ကွယ်သွားပြီး ညီမျှမှု တည်ရှိနေမည်ဖြစ်သည်။
အဆင့်မြင့်တန်းများတွင် အောက်ဆီဒေးရှင်း-ရီဒက်ရှင်း ဓာတ်ပြုမှုများအတွက် ပိုမိုအားကောင်းသော အီလက်ထရွန်ချိန်ညှိနည်းကို အသုံးပြုသည်။ ၎င်းသည် အောက်ဆီဒေးရှင်းအဆင့် ကို အခြေခံသော်လည်း ဖလှယ်ခြင်းနှင့် ပေါင်းစပ်ခြင်း ဓာတ်ပြုမှုများကိုမူ ဤရိုးရှင်းသော အဆင့်ဆင့်လမ်းညွှန်ဖြင့်ပင် ချိန်ညှိသည်။
ဖော်မြူလာများရှိ အညွှန်းကိန်းများကို အဘယ်ကြောင့် မပြောင်းလဲရသနည်း
၎င်းသည် အဋ္ဌမတန်းကျောင်းသားများ၏ အဖြစ်အများဆုံး အမှားဖြစ်သည်။ \(\mathrm{Na + Cl_2 \rightarrow NaCl}\) ပုံစံတွင် ကလိုရင်း မညီပါ- ဘယ်ဘက်တွင် အက်တမ် ၂ ခု၊ ညာဘက်တွင် ၁ ခု။ အညွှန်းကိန်းကို ထည့်သွင်းပြီး \(\mathrm{NaCl_2}\) ဟု ရေးသားလိုစိတ် ပေါ်လာနိုင်သည်။ အက်တမ်အရေအတွက် ညီသွားသော်လည်း ထိုသို့သော ဒြပ်ဝတ္ထု မရှိပါ- ဆိုဒီယမ်ကလိုရိုက်၏ ဖွဲ့စည်းပုံမှာ \(\mathrm{NaCl}\) ဖြစ်ပြီး အခြားမဟုတ်ပါ။
အညွှန်းကိန်း (index) သည် ဖော်မြူလာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဒြပ်ဝတ္ထု၏ ဖွဲ့စည်းပုံ၊ ဆိုလိုသည်မှာ ဒြပ်စင်များ၏ ဗလင်စီ (valency) နှင့် အောက်ဆီဒေးရှင်းအဆင့်တို့ဖြင့် သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိသဘောအတိုင်း ရွေးချယ်၍ မရပါ။ အညွှန်းကိန်းကို ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် ဒြပ်ဝတ္ထုကိုပါ ပြောင်းလဲလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်- \(\mathrm{H_2O}\) သည် ရေဖြစ်ပြီး \(\mathrm{H_2O_2}\) သည် ဟိုက်ဒရိုဂျင်ပါအောက်ဆိုဒ်ဖြစ်ကာ ဂုဏ်သတ္တိများ လုံးဝကွဲပြားသော ဒြပ်ဝတ္ထုများ ဖြစ်သည်။
ကိန်းဂဏန်း (coefficient) သည် ဖော်မြူလာရှေ့တွင် မြှောက်ပေးသော ကိန်းဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အမှုန်အရေအတွက်ကိုသာ ဖော်ပြပြီး ဖွဲ့စည်းပုံကို မပြောင်းလဲသောကြောင့် ညီမျှအောင်လုပ်ရာတွင် ကိန်းဂဏန်းများကိုသာ အသုံးပြုရမည်ဖြစ်သည်။
အထက်ပါပုံစံအတွက် မှန်ကန်သောအဖြေမှာ- \(\mathrm{2Na + Cl_2 \rightarrow 2NaCl}\) ဖြစ်သည်။ ဆိုဒီယမ် ၂ ခုစီ၊ ကလိုရင်း ၂ ခုစီရှိပြီး ဖော်မြူလာများကို မထိခိုက်ပါ။
ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုအမျိုးအစားများ
ညီမျှခြင်းများကို ဓာတ်ပြုမှုတွင် ပါဝင်သော ဒြပ်ဝတ္ထုအရေအတွက်နှင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ဝတ္ထုအရေအတွက်အပေါ် မူတည်၍ အမျိုးအစားခွဲခြားသည်။ အခြေခံပညာတွင် ပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ပြိုကွဲခြင်း၊ အစားထိုးခြင်းနှင့် ဖလှယ်ခြင်းဟူ၍ အမျိုးအစား ၄ ခုရှိသည်။
ကိန်းဂဏန်းများကို မချိန်ညှိမီ ဓာတ်ပြုမှုအမျိုးအစားကို ခွဲခြားခြင်းသည် အသုံးဝင်သည်- ၎င်းသည် ညာဘက်တွင် မည်သည့်ဒြပ်ဝတ္ထုများ ဖြစ်ပေါ်လာမည်ကို အရိပ်အမြွက်ပေးသဖြင့် ပုံစံရေးသားရာတွင် အမှားမဖြစ်စေရန် ကူညီပေးသည်။
| ဓာတ်ပြုမှုအမျိုးအစား | ယေဘုယျပုံစံနှင့် နမူနာ |
|---|---|
| ပေါင်းစပ်ခြင်း | $\mathrm{A + B \rightarrow AB}$$\mathrm{4P + 5O_2 \rightarrow 2P_2O_5}$ |
| ပြိုကွဲခြင်း | $\mathrm{AB \rightarrow A + B}$$\mathrm{2H_2O \rightarrow 2H_2 + O_2}$ |
| အစားထိုးခြင်း | $\mathrm{A + BC \rightarrow AC + B}$$\mathrm{Fe + CuSO_4 \rightarrow FeSO_4 + Cu}$ |
| ဖလှယ်ခြင်း | $\mathrm{AB + CD \rightarrow AD + CB}$$\mathrm{NaOH + HCl \rightarrow NaCl + H_2O}$ |
ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်းရှိ ကိန်းဂဏန်းများ၏ ပေါင်းလဒ်
စာမေးပွဲများတွင် ညီမျှခြင်းတစ်ခုလုံးကို မမေးဘဲ ကိန်းဂဏန်းများ၏ ပေါင်းလဒ် ကို မေးလေ့ရှိသည် - ၎င်းသည် ညီမျှခြင်း မှန်ကန်မှုရှိမရှိ စစ်ဆေးရန် မြန်ဆန်သောနည်းလမ်းဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ရိုးရှင်းစွာ တွက်ချက်သည်- ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်ရှိ ကိန်းဂဏန်းအားလုံးကို ပေါင်းလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်။
\(\mathrm{4Fe + 3O_2 \rightarrow 2Fe_2O_3}\) ညီမျှခြင်းအတွက် ပေါင်းလဒ်မှာ 4 + 3 + 2 = 9 ဖြစ်သည်။
အမှတ်ဆုံးရှုံးနိုင်သည့် အချက် ၃ ချက်-
- မမြင်ရသော ကိန်းဂဏန်း 1 ကိုလည်း ထည့်တွက်ရမည်။ \(\mathrm{CaO + H_2O \rightarrow Ca(OH)_2}\) ညီမျှခြင်းတွင် ကိန်းဂဏန်း ၃ ခုစလုံးမှာ 1 ဖြစ်သဖြင့် ပေါင်းလဒ်မှာ 3 ဖြစ်သည်;
- အညွှန်းကိန်းများသည် ပေါင်းလဒ်တွင် မပါဝင်ပါ - ဖော်မြူလာရှေ့ရှိ ကိန်းဂဏန်းများကိုသာ ပေါင်းရမည်;
- ကိန်းဂဏန်းများသည် အသေးငယ်ဆုံး ကိန်းပြည့်များ ဖြစ်ရမည်။ \(\mathrm{4Na + 2Cl_2 \rightarrow 4NaCl}\) သည် အက်တမ်အရေအတွက်အရ မှန်သော်လည်း ကိန်းဂဏန်းအားလုံးကို 2 နှင့် စားနိုင်သဖြင့် 2, 1, 2 အဖြစ် လျှော့ချရမည် - ထို့ကြောင့် မှန်ကန်သော ပေါင်းလဒ်မှာ 5 ဖြစ်ပြီး 10 မဟုတ်ပါ။
ဓာတုဗေဒညီမျှခြင်းများအလိုက် တွက်ချက်မှုများ- ကိန်းဂဏန်းများသည် မိုးလ် (mole) များဖြစ်သည်
ကိန်းဂဏန်းများသည် အက်တမ်များကို ချိန်ညှိရန်အတွက်သာ မဟုတ်ပါ။ ၎င်းတို့သည် ဓာတ်ပြုမှုတွင် ပါဝင်သော ဒြပ်ဝတ္ထုများ၏ မိုးလ်အချိုးကို ဖော်ပြသည်။ ၎င်းသည် တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ ပုစ္ဆာများအတွက် အဓိကသော့ချက်ဖြစ်သည်။
\(\mathrm{N_2 + 3H_2 \rightarrow 2NH_3}\) ညီမျှခြင်းကို ဤသို့ဖတ်ရမည်- နိုက်ထရိုဂျင် 1 မိုးလ်သည် ဟိုက်ဒရိုဂျင် 3 မိုးလ်နှင့် ဓာတ်ပြုပြီး အမိုးနီးယား 2 မိုးလ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ 1 : 3 : 2 အချိုးသည် မည်သည့်ပမာဏတွင်မဆို တည်ရှိနေသည်။
ထို့ကြောင့် ညီမျှခြင်းအလိုက် တွက်ချက်မှုပုံစံမှာ- ပေးထားသော ဒြပ်ထု သို့မဟုတ် ထုထည်ကို မိုးလ်အရေအတွက်သို့ ပြောင်းလဲခြင်း၊ ကိန်းဂဏန်းအချိုးကို အသုံးပြု၍ လိုချင်သော ဒြပ်ဝတ္ထု၏ မိုးလ်အရေအတွက်ကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် ဒြပ်ထု သို့မဟုတ် ထုထည်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်သည်။ တွက်ချက်မှုဆိုင်ရာ ပုစ္ဆာများသည် သီးခြားခေါင်းစဉ်ဖြစ်သော်လည်း ဤနေရာမှ စတင်သည်- ကိန်းဂဏန်းများကို မှားယွင်းစွာ ချိန်ညှိပါက မည်သည့်တွက်ချက်မှုမဆို အဖြေမှားယွင်းမည်ဖြစ်သည်။
ကိန်းဂဏန်းများ ချိန်ညှိခြင်း နမူနာများ
နမူနာ ၁။ မီသိန်းလောင်ကျွမ်းခြင်း
ပုစ္ဆာ- \(\mathrm{CH_4 + O_2 \rightarrow CO_2 + H_2O}\) ပုံစံတွင် ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိပါ။
အဆင့် ၁–၂။ အက်တမ်များကို ရေတွက်ပါ။ ဘယ်ဘက်- ကာဗွန် ၁၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၄၊ အောက်ဆီဂျင် ၂။ ညာဘက်- ကာဗွန် ၁၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၂၊ အောက်ဆီဂျင် 2 + 1 = 3။
အဆင့် ၃။ သတ္တုမပါဝင်သဖြင့် သတ္တုမဟုတ်သောဒြပ်စင်သို့ တိုက်ရိုက်သွားပါ။
အဆင့် ၄။ ကာဗွန်- ဘယ်ဘက် ၁၊ ညာဘက် ၁၊ ညီပြီးဖြစ်သည်။
အဆင့် ၅။ ဟိုက်ဒရိုဂျင်- ဘယ်ဘက် ၄၊ ညာဘက် ၂ - ရေရှေ့တွင် ကိန်းဂဏန်း 2 ထည့်ပါ၊ ညာဘက်တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၄ ဖြစ်သွားသည်။ ယခု အောက်ဆီဂျင်- ညာဘက်တွင် 2 (\(\mathrm{CO_2}\) တွင်) + 2 (ရေ ၂ မော်လီကျူးတွင်) = 4 အက်တမ်၊ ဘယ်ဘက်တွင် 2 - \(\mathrm{O_2}\) ရှေ့တွင် 2 ထည့်ပါ။
အဆင့် ၆။ အပိုင်းကိန်းမရှိပါ။ စစ်ဆေးခြင်း- ကာဗွန် ၁ နှင့် ၁၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၄ နှင့် ၄၊ အောက်ဆီဂျင် ၄ နှင့် ၄။
အဖြေ- \(\mathrm{CH_4 + 2O_2 \rightarrow CO_2 + 2H_2O}\)၊ ကိန်းဂဏန်းများ၏ ပေါင်းလဒ် 1 + 2 + 1 + 2 = 6။
နမူနာ ၂။ အလူမီနီယမ်နှင့် ဆာလ်ဖျူရစ်အက်ဆစ်
ပုစ္ဆာ- \(\mathrm{Al + H_2SO_4 \rightarrow Al_2(SO_4)_3 + H_2}\) ပုံစံတွင် ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိပါ။
အဆင့် ၃။ သတ္တုမှ စတင်ပါ။ အလူမီနီယမ် ဘယ်ဘက် ၁၊ ညာဘက် ၂ - \(\mathrm{Al}\) ရှေ့တွင် 2 ထည့်ပါ။
အဆင့် ၄။ အက်ဆစ်အကြွင်းအကျန် \(\mathrm{SO_4}\) ကို တစ်ခုလုံးအဖြစ် ရေတွက်ခြင်းက ပိုလွယ်သည်- ညာဘက်တွင် ၃ ခု၊ ဘယ်ဘက်တွင် ၁ ခု - \(\mathrm{H_2SO_4}\) ရှေ့တွင် 3 ထည့်ပါ။
အဆင့် ၅။ ဟိုက်ဒရိုဂျင်- ဘယ်ဘက်တွင် 3 · 2 = 6 အက်တမ် ဖြစ်သွားသဖြင့် ညာဘက်တွင် \(\mathrm{H_2}\) မော်လီကျူး ၃ ခု လိုအပ်သည်။ အောက်ဆီဂျင်ကို နောက်ဆုံးစစ်ဆေးပါ- ဘယ်ဘက်တွင် 3 · 4 = 12၊ ညာဘက်တွင် 3 · 4 = 12။
အဆင့် ၆။ ဒြပ်စင်အားလုံးကို စစ်ဆေးပါ- အလူမီနီယမ် ၂ နှင့် ၂၊ ဆာလဖာ ၃ နှင့် ၃၊ အောက်ဆီဂျင် ၁၂ နှင့် ၁၂၊ ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၆ နှင့် ၆။
အဖြေ- \(\mathrm{2Al + 3H_2SO_4 \rightarrow Al_2(SO_4)_3 + 3H_2}\)၊ ကိန်းဂဏန်းများ၏ ပေါင်းလဒ် 2 + 3 + 1 + 3 = 9။
နမူနာ ၃။ အပိုင်းကိန်း ပေါ်လာသောအခါ
ပုစ္ဆာ- \(\mathrm{Fe + Cl_2 \rightarrow FeCl_3}\) ပုံစံတွင် ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိပါ။
အဆင့် ၃။ သတ္တု- သံအက်တမ် ၁ ခုစီ ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်တွင် ရှိသဖြင့် ညီပြီးဖြစ်သည်။
အဆင့် ၄။ ကလိုရင်း- ဘယ်ဘက်တွင် အက်တမ် ၂ ခုပါသော မော်လီကျူး၊ ညာဘက်တွင် ၃ ခု။ ၃ ခုရရှိရန် \(\mathrm{Cl_2}\) ရှေ့တွင် 3/2 ထည့်ရမည် - \(\mathrm{Fe + 1{,}5Cl_2 \rightarrow FeCl_3}\) ဖြစ်လာသည်။ အက်တမ်များ ညီသွားသော်လည်း အပိုင်းကိန်းကို အဖြေတွင် ထားရှိလေ့မရှိပါ။
အဆင့် ၆။ ကိန်းဂဏန်း အားလုံး ကို 2 နှင့် မြှောက်ပါ- သံ 1 · 2 = 2၊ ကလိုရင်း 1,5 · 2 = 3၊ ထွက်ကုန် 1 · 2 = 2။
စစ်ဆေးခြင်း- သံ ၂ နှင့် ၂၊ ကလိုရင်း ၆ နှင့် ၆။
အဖြေ- \(\mathrm{2Fe + 3Cl_2 \rightarrow 2FeCl_3}\)၊ ကိန်းဂဏန်းများ၏ ပေါင်းလဒ် 2 + 3 + 2 = 7။
ကိန်းဂဏန်းများ ချိန်ညှိရာတွင် အဖြစ်များသော အမှားများ
-
ဒြပ်ဝတ္ထု၏ ဖော်မြူလာကို ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် "ညီမျှအောင်လုပ်ခြင်း"- ဟိုက်ဒရိုဂျင်လောင်ကျွမ်းမှုတွင် အက်တမ်များကို ညီမျှစေရန် အညွှန်းကိန်းကို ထည့်သွင်းပြီး ရေအစား ဟိုက်ဒရိုဂျင်ပါအောက်ဆိုဒ် ဖြစ်သွားခြင်း။
\(\mathrm{H_2O_2}\) သည် အခြားဒြပ်ဝတ္ထုတစ်ခုဖြစ်ပြီး ဓာတ်ပြုမှုမှာလည်း ကွဲပြားသွားမည်ဖြစ်သည်။ အညွှန်းကိန်းများကို မပြောင်းလဲရပါ၊ ဒြပ်ဝတ္ထု၏ ဖွဲ့စည်းပုံအရ သတ်မှတ်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ မှန်ကန်သောအဖြေကို ကိန်းဂဏန်းများဖြင့်သာ ရရှိသည်- \(\mathrm{2H_2 + O_2 \rightarrow 2H_2O}\)။
-
ကိန်းဂဏန်းကို ဖော်မြူလာအတွင်း ထည့်သွင်းခြင်း- $\mathrm{2NaCl}$ အစား $\mathrm{Na2Cl}$ ဟု ရေးသားခြင်း။
ကိန်းဂဏန်းသည် ဖော်မြူလာတစ်ခုလုံး၏ ရှေ့တွင်သာ ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး ဒြပ်ဝတ္ထုတစ်ခုလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သည်။ ဖော်မြူလာအတွင်းရှိ ကိန်းဂဏန်းမှာ အညွှန်းကိန်းဖြစ်ပြီး ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြောင်းလဲစေသည်။ ဖော်မြူလာရှေ့တွင် ဘာမှမရှိပါက ကိန်းဂဏန်းမှာ 1 ဖြစ်သည်။
-
ကိန်းဂဏန်းသည် ဖော်မြူလာရှိ အက်တမ်အားလုံးကို မြှောက်ပေးသည်ကို မေ့လျော့ခြင်း- $\mathrm{2H_2SO_4}$ တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင် ၂ ခုသာ ရှိသည်ဟု ယူဆခြင်း။
အညွှန်းကိန်းတိုင်းကို မြှောက်ရမည်- \(\mathrm{2H_2SO_4}\) တွင် ဟိုက်ဒရိုဂျင် 2 · 2 = 4 အက်တမ်၊ ဆာလဖာ 2 · 1 = 2၊ အောက်ဆီဂျင် 2 · 4 = 8။ ကွင်းများအတွက်လည်း ထိုနည်းတူ- \(\mathrm{2Ca(NO_3)_2}\) တွင် နိုက်ထရိုဂျင် 2 · 2 = 4၊ အောက်ဆီဂျင် 2 · 6 = 12။
-
အောက်ဆီဂျင် သို့မဟုတ် ဟိုက်ဒရိုဂျင်မှ စတင်ချိန်ညှိခြင်း။
အောက်ဆီဂျင်နှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်သည် ဒြပ်ဝတ္ထုအများအပြားတွင် ပါဝင်သဖြင့် အဆင့်တစ်ခုစီတိုင်းတွင် ကိန်းဂဏန်းများ ပြောင်းလဲသွားနိုင်သည်။ သတ္တု → သတ္တုမဟုတ်သောဒြပ်စင် → ဟိုက်ဒရိုဂျင် → အောက်ဆီဂျင် အစီအစဉ်သည် အချိန်ကုန်သက်သာစေသည်- နောက်ဆုံးတွင် ဒြပ်စင်တစ်ခုသာ ချိန်ညှိရန် ကျန်ရှိတော့မည်ဖြစ်သည်။
-
အပိုင်းကိန်းကို တွေ့သောအခါ ချိန်ညှိခြင်းကို ရပ်လိုက်ခြင်း သို့မဟုတ် အပိုင်းကိန်းကို အဖြေတွင် ထားခဲ့ခြင်း။
အပိုင်းကိန်းသည် ပုံမှန် ကြားဖြတ်ရလဒ်တစ်ခုဖြစ်သည်။ ချိန်ညှိခြင်းကို အဆုံးထိလုပ်ဆောင်ပြီးနောက် ကိန်းဂဏန်းအားလုံးကို အပိုင်းကိန်း၏ အောက်ကိန်း (များသောအားဖြင့် 2) နှင့် မြှောက်ပါ။ ညီမျှမှု မပျက်ပြားဘဲ ကိန်းဂဏန်းများမှာ ကိန်းပြည့်များ ဖြစ်လာမည်။
-
မမြင်ရသော ကိန်းဂဏန်း 1 ကို ချန်လှပ်၍ ပေါင်းလဒ်ကို တွက်ချက်ခြင်း။
ကိန်းဂဏန်း 1 ကို မရေးသားသော်လည်း ပေါင်းလဒ်တွင် ထည့်တွက်ရမည်။ \(\mathrm{2Na + Cl_2 \rightarrow 2NaCl}\) ညီမျှခြင်းတွင် ပေါင်းလဒ်မှာ 2 + 1 + 2 = 5 ဖြစ်ပြီး 4 မဟုတ်ပါ။
-
နောက်ဆုံးစစ်ဆေးခြင်း မပြုလုပ်ဘဲ ဒြပ်စင်တိုင်း မညီမျှသော ညီမျှခြင်းကို တင်ပြခြင်း။
အဆင့်ဆင့်လမ်းညွှန်၏ နောက်ဆုံးအဆင့်မှာ မဖြစ်မနေ လုပ်ဆောင်ရမည်- ဒြပ်စင်အားလုံးကို တစ်ခုချင်းစီ စစ်ဆေးပြီး ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်ရှိ အက်တမ်အရေအတွက်ကို နှိုင်းယှဉ်ပါ။ အမှားမှာ များသောအားဖြင့် အောက်ဆီဂျင်တွင် ရှိတတ်သည်၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းကို နောက်ဆုံးမှ ရေတွက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
မေးခွန်းများနှင့် အဖြေများ
ဓာတ်ပြုမှုပုံစံနှင့် ဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်းအကြား ကွာခြားချက်မှာ အဘယ်နည်း။
ဓာတ်ပြုမှုပုံစံသည် ဓာတ်ပြုမှုတွင် ပါဝင်သော ဒြပ်ဝတ္ထုများနှင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒြပ်ဝတ္ထုများကိုသာ ပြသသည်- ဘယ်ဘက်တွင် ဖော်မြူလာများ၊ ညာဘက်တွင် ဖော်မြူလာများ၊ ၎င်းတို့ကြားတွင် မြှားသင်္ကေတ။ ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိပြီး ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်ရှိ ဒြပ်စင်တစ်ခုချင်းစီ၏ အက်တမ်အရေအတွက် တူညီသွားသောအခါမှသာ ညီမျှခြင်း ဖြစ်လာသည်။ ရိုးရှင်းစွာပြောရလျှင် ပုံစံသည် "ဘာကနေ ဘာဖြစ်သွားသည်" ကို ဖြေဆိုပြီး ညီမျှခြင်းသည် "မည်မျှ" ကိုပါ ဖြေဆိုသည်။
ဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်းရှိ ကိန်းဂဏန်းဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း၊ အညွှန်းကိန်းနှင့် မည်သို့ကွာခြားသနည်း။
ကိန်းဂဏန်းသည် ဒြပ်ဝတ္ထုဖော်မြူလာရှေ့ရှိ ကိန်းဖြစ်ပြီး အမှုန်အရေအတွက်ကို ပြသကာ ကွင်းအတွင်းရှိ အက်တမ်များအပါအဝင် ဖော်မြူလာရှိ အက်တမ်အားလုံးကို မြှောက်ပေးသည်။ အညွှန်းကိန်းမှာ ဖော်မြူလာအတွင်းရှိ ညာဘက်အောက်ထောင့်မှ သေးငယ်သော ကိန်းဖြစ်ပြီး ဒြပ်ဝတ္ထု၏ ဖွဲ့စည်းပုံကို ပြသသည်။ ညီမျှအောင်လုပ်ရာတွင် ကိန်းဂဏန်းများကို ရွေးချယ်ရမည်ဖြစ်ပြီး အညွှန်းကိန်းများကို ပြောင်းလဲ၍ မရပါ- အညွှန်းကိန်းကို ပြောင်းလဲပါက အခြားဒြပ်ဝတ္ထုနှင့် အခြားဓာတ်ပြုမှု ဖြစ်သွားမည်ဖြစ်သည်။
ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်းရှိ ကိန်းဂဏန်းများ၏ ပေါင်းလဒ်ကို မည်သို့ရှာမည်နည်း။
ဦးစွာ ကိန်းဂဏန်းများကို မှန်ကန်စွာ ချိန်ညှိပြီးနောက် ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်ရှိ ဖော်မြူလာရှေ့မှ ကိန်းဂဏန်းအားလုံးကို ပေါင်းပါ။ ကိန်းဂဏန်း 1 ကို မရေးသားသော်လည်း ပေါင်းလဒ်တွင် ထည့်တွက်ရမည်။ အညွှန်းကိန်းများသည် ပေါင်းလဒ်တွင် မပါဝင်ပါ။ ကိန်းဂဏန်းများသည် အသေးငယ်ဆုံး ကိန်းပြည့်များ ဖြစ်ရမည်- အကယ်၍ ၎င်းတို့အားလုံးကို ဘုံကိန်းတစ်ခုဖြင့် စားနိုင်ပါက ညီမျှခြင်းကို လျှော့ချရမည်၊ မဟုတ်ပါက ပေါင်းလဒ်မှာ ပိုများနေလိမ့်မည်။
မည်သည့်ဒြပ်စင်မှ စတင်၍ ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိရမည်နည်း။
ဘယ်ဘက်နှင့် ညာဘက်တွင် ဒြပ်ဝတ္ထုတစ်ခုစီ၌သာ ပါဝင်သော ဒြပ်စင်မှ စတင်ရမည်။ လက်တွေ့တွင် သတ္တု → သတ္တုမဟုတ်သောဒြပ်စင် (ဟိုက်ဒရိုဂျင်နှင့် အောက်ဆီဂျင်မှလွဲ၍) → ဟိုက်ဒရိုဂျင် → အောက်ဆီဂျင် အစီအစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ အောက်ဆီဂျင်နှင့် ဟိုက်ဒရိုဂျင်ကို နောက်ဆုံးမှ ထားရမည်၊ အကြောင်းမှာ ၎င်းတို့သည် ဒြပ်ဝတ္ထုအများအပြားတွင် ပါဝင်နေပြီး ရှာဖွေထားပြီးသော ကိန်းဂဏန်းများအပေါ် မူတည်၍ ချိန်ညှိရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
အပိုင်းကိန်း ကိန်းဂဏန်းများကို အသုံးပြုနိုင်ပါသလား။
ကြားဖြတ်တွက်ချက်မှုများတွင် အသုံးပြုနိုင်သည်၊ ၎င်းသည် အဆင်ပြေသော နည်းလမ်းတစ်ခုဖြစ်သည်- အက်တမ် ၂ ခုပါသော ဓာတ်ငွေ့မော်လီကျူးရှေ့တွင် 3/2 သို့မဟုတ် 5/2 များသောအားဖြင့် ရရှိတတ်သည်။ သို့သော် နောက်ဆုံးအဖြေတွင် ကိန်းဂဏန်းများသည် ကိန်းပြည့်များ ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သဖြင့် အဆုံးတွင် ညီမျှခြင်းရှိ ကိန်းဂဏန်းအားလုံးကို အပိုင်းကိန်း၏ အောက်ကိန်း (များသောအားဖြင့် 2) နှင့် မြှောက်ရမည်။ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် အက်တမ်ညီမျှမှု မပျက်ပြားပါ။
ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုအမျိုးအစားများမှာ အဘယ်နည်း။
ဓာတ်ပြုပစ္စည်းများနှင့် ထွက်ကုန်ပစ္စည်းများ၏ အရေအတွက်နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံအပေါ် မူတည်၍ အဓိကအမျိုးအစား ၄ ခုရှိသည်- ပေါင်းစပ်ခြင်း (ဒြပ်ဝတ္ထုအများအပြားမှ တစ်ခုဖြစ်ပေါ်ခြင်း)၊ ပြိုကွဲခြင်း (ဒြပ်ဝတ္ထုတစ်ခုမှ အများအပြားဖြစ်ပေါ်ခြင်း)၊ အစားထိုးခြင်း (ရိုးရှင်းသော ဒြပ်ဝတ္ထုက ရှုပ်ထွေးသော ဒြပ်ဝတ္ထုမှ ဒြပ်စင်တစ်ခုကို ဖယ်ထုတ်ခြင်း) နှင့် ဖလှယ်ခြင်း (ရှုပ်ထွေးသော ဒြပ်ဝတ္ထုနှစ်ခုသည် အစိတ်အပိုင်းများကို ဖလှယ်ခြင်း)။ ထို့အပြင် ဓာတ်ပြုမှုများကို အောက်ဆီဒေးရှင်း-ရီဒက်ရှင်း ဓာတ်ပြုမှုများနှင့် အောက်ဆီဒေးရှင်းအဆင့် မပြောင်းလဲသော ဓာတ်ပြုမှုများ၊ အပူထုတ်လွှတ်သော ဓာတ်ပြုမှုများနှင့် အပူစုပ်ယူသော ဓာတ်ပြုမှုများဟူ၍လည်း ခွဲခြားနိုင်သည်။
ဓာတုဗေဒဓာတ်ပြုမှုညီမျှခြင်းအလိုက် တွက်ချက်မှုများကို မည်သို့ပြုလုပ်မည်နည်း။
ညီမျှခြင်းရှိ ကိန်းဂဏန်းများသည် မိုးလ်အချိုးကို သတ်မှတ်ပေးသည်။ အစီအစဉ်မှာ- ညီမျှခြင်းကို ရေးသားပြီး ကိန်းဂဏန်းများကို ချိန်ညှိခြင်း၊ ပေးထားသော ဒြပ်ထု သို့မဟုတ် ထုထည်ကို မိုးလ်အရေအတွက်သို့ ပြောင်းလဲခြင်း၊ ကိန်းဂဏန်းအချိုးကို အသုံးပြု၍ လိုချင်သော ဒြပ်ဝတ္ထု၏ မိုးလ်အရေအတွက်ကို ရှာဖွေခြင်းနှင့် ဒြပ်ထု သို့မဟုတ် ထုထည်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်သည်။ ကိန်းဂဏန်းများကို မှားယွင်းစွာ ချိန်ညှိပါက တွက်ချက်မှုတစ်ခုလုံး မှားယွင်းမည်ဖြစ်သည်။
ညီမျှခြင်းတွင် ညီမျှခြင်းသင်္ကေတကို အဘယ်ကြောင့်သုံးပြီး ပုံစံတွင် မြှားသင်္ကေတကို အဘယ်ကြောင့်သုံးသနည်း။
မြှားသင်္ကေတသည် "ဖြစ်ပေါ်လာသည်" ကို ဆိုလိုပြီး အက်တမ်များ မညီမျှသေးကြောင်း ခွင့်ပြုထားသည်။ ညီမျှခြင်းသင်္ကေတသည် နှစ်ဖက်စလုံးတွင် ဒြပ်စင်တစ်ခုချင်းစီ၏ အက်တမ်အရေအတွက် တူညီကြောင်း၊ ဆိုလိုသည်မှာ ဒြပ်ထုတည်မြဲမှုနိယာမ ပြည့်စုံကြောင်း ဖော်ပြသဖြင့် ကိန်းဂဏန်းများ ချိန်ညှိပြီးမှသာ အသုံးပြုရသည်။ ကျောင်းသင်ခန်းစာများတွင် ပြီးစီးသော ညီမျှခြင်းတွင်လည်း မြှားသင်္ကေတကို ဆက်လက်အသုံးပြုလေ့ရှိပြီး ညီမျှမှု တည်ရှိနေပါက အမှားမဟုတ်ပါ။
