Бейнелі тіл — сөздердің тура, сөздіктегі мағынасынан өзгеше нәрсені білдіретін тіл. Дәл шындықты айтудың орнына, жазушы салыстыру, әсірелеу немесе сөздерді шығармашылықпен бұрау арқылы бейне жасайды немесе сезім тудырады. Сіз "жұлдыздар аспанда билеп жүрді" деп оқығанда, жұлдыздар шын мәнінде билеп жатқан жоқ — бұл бейнелі тілдің әрекеті. Осы бетте сіз нақты анықтаманы, қарапайым мысалдары бар бейнелі тілдің негізгі түрлерін, жаттығу мысалдарын және әр тәсілді өзіңіз анықтайтын интерактивті викторинаны табасыз.
Бейнелі тіл дегеніміз не?
Бейнелі тіл сөздерді олардың нақты, тура мағынасынан асып түсіп, бейне, салыстыру немесе күшті сезім тудыратындай етіп қолданады. Оның қарама-қарсысы — тура мағынадағы тіл, ол дәл айтылғанды білдіреді.
- Тура мағына: Жүгіруші өте жылдам еді.
- Бейнелі мағына: Жүгіруші найзағай жарқылы еді.
Екі сөйлем де жүгірушінің жылдам болғанын айтады, бірақ бейнелі сөйлем сіздің санаңызда жанды сурет тудырады. Жазушылар бейнелі тілді — оны көркемдегіш құралдар деп те атайды — өлеңдерде, әңгімелерде, әндерде, тіпті күнделікті сөйлесуде де қолданады, сөздерін түрлі-түсті, есте қаларлық және эмоционалды ету үшін. Мұны түсінудің тәсілі — өзіңізден сұрау: бұл шын мәнінде рас па, әлде жазушы бейне жасап тұр ма? Егер бұл бейне болса, сіз бейнелі тілді таптыңыз.
Мысалдармен бейнелі тілдің түрлері
Бейнелі тілдің көптеген түрлері бар, бірақ мектепте жеті түрі жиі кездеседі. Әрқайсысы сөздерді өз тәсілімен бұрады — кейбіреуі салыстырады, кейбіреуі әсірелейді, кейбіреуі дыбыстарды қайталайды. Төмендегі кесте жылдам анықтама: тәсіл, оның не істейтіні, және елестете алатын мысал. Осы жетеуін тануды үйреніп алсаңыз, кез келген көркемдегіш құралды таба аласыз.
| Тәсіл | Не істейді | Мысал |
|---|---|---|
| Теңеу | сияқты немесе тәрізді сөздерін қолданып, екі затты салыстырады. | Ол арыстан сияқты батыл еді. |
| Метафора | Бір затты екінші зат деп атайды, сияқты немесе тәрізді сөзінсіз. | Уақыт — ұры. |
| Жандандыру | Адам емес затқа адами іс-әрекет немесе сезім береді. | Жел ағаштар арасында сыбырлады. |
| Әсірелеу | Әсер ету үшін айқын, шектен тыс әсірелеу. | Мен саған мың рет айттым! |
| Тұрақты тіркес | Мағынасы тура емес, жалпы қолданылатын сөз тіркесі. | Сыртта жаңбыр шелектеп құйып тұр. |
| Дыбысты еліктеу | Нақты дыбысқа еліктейтін сөз. | Май табада шыжылдады. |
| Аллитерация | Жақын сөздердің басындағы бірдей дыбысты қайталайды. | Салтанат сары самауырда шай ішті. |
Теңеу мен метафораның айырмашылығы неде?
Теңеу мен метафораны оқушылар ең көп шатастырады, өйткені екеуі де салыстырады. Айырмашылығы бір кішкентай белгіде: теңеу сияқты немесе тәрізді сөзін қолданады, ал метафора бір затты жай ғана екінші зат деп айтады.
- Теңеу: Оның күлкісі күн сәулесіндей еді. («сияқты/тәрізді» мағынасында қолданылған)
- Метафора: Оның күлкісі — күн сәулесі еді. (тікелей «болды» делінген)
Жылдам тексеру: сияқты немесе тәрізді сөзін іздеңіз. Егер салыстыруда осы сөздердің бірі қолданылса, бұл теңеу. Егер салыстыру тікелей, сияқты немесе тәрізді сөзінсіз айтылса, бұл метафора.
Бейнелі тіл мысалдары түсіндірілді
1-мысал. «Бүгін таңертең оятқыш маған айқайлады.»
Сұрақ қой: бұл шын мәнінде рас па? Оятқыш шын мәнінде айқайлай алмайды — айқайлау адамға тән әрекет.
Тәсіл: жандандыру, өйткені адами әрекет (айқайлау) адам емес затқа (оятқышқа) берілген.
Мағынасы: оятқыш қатты және үрейлендіретіндей дыбыс шығарды. Жандандыру оқырманға дыбыстың қаншалықты сүреңсіз болғанын сездіреді, «оятқыш қатты дыбыстады» дегеннен әлдеқайда күшті.
2-мысал. «Менің ағам жылқыдай жейді.»
Сұрақ қой: менің ағам шын мәнінде жылқы ма? Жоқ — сөйлем оны жылқымен салыстырады.
Тәсіл: теңеу, өйткені ол -дай/-тай (сияқты) мағынасын қолданып, екі түрлі затты салыстырады.
Мағынасы: ол өте көп жейді. Белгі — «жылқыдай» деген салыстыру формасы: егер «менің ағам — жылқы» деп айтылса, бұл орнына метафора болар еді. Сол бір форма екі тәсілдің арасындағы бүкіл айырмашылық.
3-мысал. «Бүгін кешке маған тау сияқты үй тапсырмасы қалды.»
Сұрақ қой: нақты қағаз тауы бар ма? Жоқ — бұл әсірелеу.
Тәсіл: әсірелеу, әсер ету үшін қолданылған шектен тыс әсірелеу. (Бұл жеңіл метафора да, өйткені үй тапсырмасы тау деп аталған, бірақ негізгі мәселе — әсірелеу.)
Мағынасы: үй тапсырмасы көп. Әсірелеу жазушының сезімін көрсетеді — жұмыс көлемі шамадан тыс сезілетінін — нақты санды емес.
Бейнелі тілдегі жиі кездесетін қателер
-
Теңеу мен метафораны шатастыру, себебі екеуі де салыстырады.
«сияқты» немесе «тәрізді» сөзінің бар-жоғын тексеріңіз. Теңеу әрдайым осылардың бірін қолданады (арыстандай батыл). Метафора салыстыруды тікелей, «сияқты» немесе «тәрізді» сөзінсіз айтады (ол — арыстан).
-
Бейнелі тілді тура мағынасында түсіну — «жаңбыр шелектеп құйып тұр» дегенді аспаннан шын мәнінде шелек құйылып жатыр деп ойлау.
Сөздер тура мағынасында рас па деп сұраңыз. Егер бұл мүмкін болмаса (шелектер шын мәнінде құйылып жатқан жоқ), жазушы бейнелі тілді қолданып тұр — бұл жерде, жай ғана қатты жаңбыр жауып тұрғанын білдіретін тұрақты тіркес.
-
Жандандыруды қоса алғанда, әрбір салыстыруды метафора деп атау.
Жандандыру нақтырақ: ол адам емес затқа АДАМИ әрекет немесе сезім береді (күн жымиды). Егер адам емес зат тек адам немесе жануар істей алатын нәрсені істесе, бұл жай метафора емес, жандандыру.
-
Аллитерация мен дыбысты еліктеуді шатастыру, себебі екеуі де дыбыспен байланысты.
Аллитерация сөздер бойында бірдей бастапқы дыбысты қайталайды (үлкен көк шар). Дыбысты еліктеу — нақты дыбысқа еліктейтін жеке сөз (ызың, сарт, бүлк).
Жиі қойылатын сұрақтар
Бейнелі тіл қарапайым сөзбен қандай?
Бейнелі тіл — сөздердің нақты, тура мағынасынан гөрі көбірек нәрсені білдіретін жағдай. Бір нәрсені жай сипаттаудың орнына, жазушы салыстыру, әсірелеу немесе дыбыстарды еліктеу арқылы бейне немесе сезім жасайды — жұлдыздар жай жыпылықтап тұрғанда «жұлдыздар билеп тұр» деп айту сияқты.
Бейнелі тілдің негізгі түрлері қандай?
Мектепте оқытылатын жеті ең кең тараған түрі — теңеу, метафора, жандандыру, әсірелеу, тұрақты тіркес, дыбысты еліктеу және аллитерация. Теңеу мен метафора салыстырады, жандандыру заттарға адами қасиет береді, әсірелеу асыра сілтейді, тұрақты тіркестер тура мағынасы жоқ сөз тіркестері, дыбысты еліктеу дыбыстарды қайталайды, ал аллитерация бастапқы дыбыстарды қайталайды.
Тура мағынадағы және бейнелі тілдің айырмашылығы неде?
Тура мағынадағы тіл дәл айтылғанды білдіреді: «жүгіруші жылдам еді». Бейнелі тіл сөздерден тыс нәрсені білдіреді: «жүгіруші найзағай жарқылы еді». Екеуі де бір идеяны білдіреді, бірақ бейнелі тіл жай мәлімдеменің орнына жанды бейне жасайды.
Теңеу бейнелі тілдің бір түрі ме?
Иә. Теңеу бейнелі тілдің ең кең тараған түрлерінің бірі. Ол «сияқты» немесе «тәрізді» сөзін қолданып екі түрлі затты салыстырады, мысалы «араша сияқты жұмысшы» немесе «періштедей ән салды».
Жазушылар неге бейнелі тілді қолданады?
Жазушылар өз жазбаларын жанды, есте қаларлық және эмоционалды ету үшін бейнелі тілді қолданады. Дұрыс таңдалған теңеу немесе метафора оқырманға көріністі елестетуге, көңіл-күйді сезінуге немесе идеяны жаңаша түсінуге көмектеседі, ал жай тура мағынадағы сөздер мұны жиі істей алмайды.
Мен сөйлемдегі бейнелі тілді қалай анықтай аламын?
Бір сұрақ қойыңыз: сөздер тура мағынасында рас па? Егер бұл мүмкін болмаса (жел сыбырлай алмайды, сөмкенің салмағы бір тонна бола алмайды), жазушы бейнелі тілді қолданып тұр. Содан кейін оны бір түрге сәйкестендіріңіз — «сияқты/тәрізді» іздеңіз (теңеу), тікелей «болды» салыстыруын (метафора), заттарға адами әрекетті (жандандыру), немесе әсірелеуді (әсірелеу).
