Zestaw ośmiu zadań maturalnych do III części Dziadów Adama Mickiewicza – od Przedmowy, przez pytania o miejsce i czas akcji, po Wielką Improwizację i scenę Salon warszawski. Przy każdym zadaniu jest gotowa odpowiedź i wyjaśnienie, dlaczego jest ona poprawna.
Zadania i odpowiedzi
11.1 Czy w kreacji obrazu utraconej ojczyzny we fragmentach Mojej piosnki (II) Cypriana Norwida oraz Pana Tadeusza Adama Mickiewicza zastosowano ten sam zabieg? Uzasadnij swoją odpowiedź, odnosząc się do przykładów z obu tekstów.
Odpowiedź Zależy od konkretnego fragmentu Pana Tadeusza podanego w zadaniu – same fragmenty nie są widoczne na zdjęciu (widoczny jest tylko tytuł i polecenie), więc jednoznacznej oceny nie da się oprzeć na cytacie z tego wydania. W większości wersji tego zadania przyjmowana jest odpowiedź "Tak": oba teksty łączy ten sam zabieg – idealizacja utraconej ojczyzny przez konkretny, codzienny obyczaj widziany oczami tęskniącego wygnańca.
Uwaga: same fragmenty Mojej piosnki (II) i Pana Tadeusza nie są przytoczone na zdjęciu tego zadania, dlatego poniższa odpowiedź opiera się na dobrze znanym, charakterystycznym stylu obu utworów, a nie na cytacie z konkretnego wydania podręcznika – jeśli w Twoim zadaniu podany jest inny fragment Pana Tadeusza, sprawdź odpowiedź w chacie z asystentem.
Moja piosnka (II) Norwida wcale nie jest tak uogólniona i symboliczna, jak można by sądzić po samym tytule – wiersz trzyma się na bardzo konkretnych, bytowych obrazach: "kruszynę chleba podnoszą z ziemi przez uszanowanie / Dla darów Nieba...", "gniazdo na gruszy bocianie", zwyczaj pierwszego ukłonu i pozdrowienia "Bądź pochwalony". To nie abstrakcyjny symbol, tylko konkretny, zapamiętany obyczaj – widziany z dystansu i tęsknoty wygnańca.
Mickiewicz w Panu Tadeuszu również buduje obraz ojczyzny przez konkret – nazwane rośliny, zwierzęta, dźwięki i barwy krajobrazu, realne miejsca i zwyczaje szlacheckie.
Wniosek: w obu tekstach ojczyznę idealizuje ten sam zabieg – nie abstrakcyjny symbol, lecz konkretny, czuły szczegół obyczajowy lub przyrodniczy, przefiltrowany przez tęsknotę wygnańca. Dlatego częściej przyjmowaną odpowiedzią jest "Tak", choć ostateczna ocena zależy od tego, jaki dokładnie fragment Pana Tadeusza pojawia się w Twoim zadaniu.
11.2 Wypisz z każdego fragmentu po jednym przykładzie środka artystycznego budującego obraz ojczyzny. Wymień dwa różne środki.
Odpowiedź Moja piosnka (II): anafora – "Do kraju tego, gdzie..." na początku kolejnych zwrotek. Pan Tadeusz: wyliczenie konkretnych realiów (nazw roślin, zwierząt, elementów krajobrazu) – sam fragment nie jest widoczny na zdjęciu, dlatego nie podajemy wymyślonego cytatu z tego konkretnego miejsca.
Tabela z podręcznika (Utwór / Nazwa środka / Przykład z wiersza) ma dwa wiersze: "Moja piosnka (II)" i "Pan Tadeusz" (oznaczenie "(II)" dotyczy tylko wiersza Norwida, a nie epopei Mickiewicza).
Moja piosnka (II) – anafora – każda zwrotka zaczyna się od tych samych słów: "Do kraju tego, gdzie...". To powtórzenie spaja wiersz i podkreśla natręctwo tęsknoty.
Pan Tadeusz – wyliczenie i epitety opisowe – Mickiewicz jest znany z drobiazgowego, niemal encyklopedycznego wymieniania konkretnych elementów litewskiej przyrody (nazw roślin, grzybów, ptaków) z dokładnymi określeniami. Sam fragment Pana Tadeusza podany w zadaniu w ogóle nie jest widoczny na zdjęciu (widoczna jest tylko pusta tabela), dlatego nie podajemy wymyślonego cytatu z tego konkretnego miejsca – w chacie z asystentem można wkleić swój fragment i dostać przykład dopasowany dokładnie do niego.
12 Wskaż miasta, w których rozgrywa się akcja III części Dziadów Adama Mickiewicza.
- Warszawa, Wilno
- Wilno, Moskwa
- Kraków, Warszawa
- Wilno, Kraków
Odpowiedź A. Warszawa, Wilno
Akcja III części Dziadów toczy się w dwóch miastach. W Wilnie rozgrywają się sceny więzienne (cela Konrada, rozmowy uwięzionej młodzieży), Wielka Improwizacja, a także sceny z senatorem Nowosilcowem (Sen Senatora, Pan Senator). W Warszawie – scena Salon warszawski, w której widać podział polskiego społeczeństwa wobec zaborcy: obojętną, uległą arystokrację i młodych patriotów.
Petersburg pojawia się dopiero w Ustępie – osobnej części dramatu, dołączonej po zakończeniu części III, opisującej drogę zesłańców w głąb Rosji. Moskwa nie występuje w utworze wcale, a Kraków w ogóle nie jest miejscem akcji tego utworu.
13 Dokończ zdanie, zaznaczając odpowiedź A albo B, a następnie odpowiedź wybraną spośród 1–3. Akcja III części Dziadów Adama Mickiewicza rozgrywa się: A. przed wybuchem powstania listopadowego, B. w czasie powstania listopadowego – na co wskazuje odwołanie się do: 1. aresztowań uczestników zrywu narodowego i konfiskaty ich majątków, 2. procesów młodzieży wileńskiej oskarżonej przez władze rosyjskie o działalność wywrotową, 3. wcielania żołnierzy walczących w powstaniu do armii carskiej lub zsyłania ich na Syberię.
Odpowiedź A, 2 – akcja rozgrywa się przed wybuchem powstania listopadowego, na co wskazuje odwołanie do procesów młodzieży wileńskiej oskarżonej o działalność wywrotową.
Dziady, część III wykorzystują autentyczne wydarzenia: proces filomatów i filaretów w Wilnie (1823–1824), prowadzony przez senatora Nowosilcowa na kilka lat przed wybuchem powstania listopadowego (listopad 1830). Więźniowie w dramacie to młodzi patrioci oskarżeni o tajną, "wywrotową" działalność – dokładnie to, o czym mówi wariant 2.
Warianty 1 i 3 (aresztowania uczestników zrywu i wcielanie żołnierzy do armii carskiej lub zsyłki na Syberię) dotyczą realiów już samego powstania listopadowego i jego stłumienia – pasowałyby do odpowiedzi B, ale to nie jest fabuła III części Dziadów.
14.1 Czy o represjach, o których wspomina się w Przedmowie, jest mowa także w dalszej części Dziadów. Część III? Uzasadnij odpowiedź, odnosząc się do konkretnych przykładów z dramatu.
Odpowiedź Tak – represje opisane w Przedmowie (prześladowanie młodzieży, tajne śledztwo, samowola Nowosilcowa) są pokazane w dalszej części dramatu wprost, w scenach więziennych i w losie Konrada.
Przedmowa mówi o trzech konkretnych represjach: prześladowaniu dzieci i młodzieży "w zarodzie samym wytępić", by zniszczyć przyszłe pokolenia; tajnej procedurze śledczej, w której oskarżeni nie wiedzą, o co są pytani, a komisja dowolnie wybiera zeznania; oraz o Nowosilcowie, który skupia w swoich rękach rolę oskarżyciela, sędziego i kata.
Wszystkie trzy wracają w samym dramacie:
– Scena I (cela Konrada) pokazuje uwięzioną młodzież wileńską – rozmowy więźniów o przesłuchaniach, samotności i cierpieniu są bezpośrednią ilustracją "męki dzieci i młodzieży" z Przedmowy.
– Scena Pan Senator wprowadza samego Nowosilcowa jako postać dramatu (w Wilnie) – bal u Senatora, na który przychodzi wieść o śmierci Rollisona, a potem matka Rollisona błagająca Senatora o litość, pokazuje realną władzę i cynizm człowieka, który w Przedmowie nazwany jest "oskarżycielem, sędzią i katem". Ten sam wątek represji potwierdza opowieść Sobolewskiego o kibitkach wiozących na Sybir całe rodziny z małymi dziećmi oraz historia udręczonego śledztwem Cichowskiego.
– Przemiana Gustawa w Konrada jest skutkiem cierpienia i osadzenia w więzieniu – uwięziony, znękany śledztwem bohater staje się buntownikiem gotowym rzucić wyzwanie samemu Bogu w Wielkiej Improwizacji.
Więc tak: represje z Przedmowy nie są tylko wstępem historycznym, tylko realnym tłem wydarzeń całego dramatu.
14.2 Wyjaśnij własnymi słowami, jaką funkcję pełni w Przedmowie do III części Dziadów porównanie losów Polski do sytuacji pierwszych chrześcijan. Nie cytuj.
Odpowiedź Porównanie nadaje cierpieniu Polaków wymiar uniwersalny i sakralny – naród cierpi za słuszną sprawę tak jak pierwsi chrześcijanie cierpieli za wiarę, co usprawiedliwia i podnosi rangę polskiej walki.
Zestawiając losy Polski z sytuacją pierwszych chrześcijan, Mickiewicz robi kilka rzeczy naraz.
Po pierwsze, buduje analogię między prześladowaniem za wiarę a prześladowaniem za dążenie do wolności – w obu przypadkach ofiara cierpi za coś, co uznaje za wartość nadrzędną, a prześladowca ma po swojej stronie tylko siłę, nie rację.
Po drugie, nadaje cierpieniu narodu wymiar ponadhistoryczny i religijny – to już nie tylko polityka, ale sprawa moralna i duchowa, martyrologia. Dzięki temu ofiary represji stają się w oczach czytelnika męczennikami, a nie po prostu przegranymi buntownikami.
Po trzecie, takie porównanie ustawia relację sił moralnie na korzyść Polaków: tak jak chrześcijanie ostatecznie zwyciężyli mimo prześladowań, tak i Polska – sugeruje autor – jest po stronie racji, która w końcu zatriumfuje.
17 Zapoznaj się z dwoma tekstami – fragmentem Wielkiej Improwizacji z III części Dziadów Adama Mickiewicza oraz wierszem Poeta Andrzeja Bursy. Rozstrzygnij, czy wizja poezji i poety wyłaniająca się z podanego fragmentu III części Dziadów przypomina tę zaprezentowaną przez Andrzeja Bursę w wierszu Poeta. Uzasadnij swoją odpowiedź, odnosząc się do przykładów z obu tekstów.
Odpowiedź Nie – wizje są przeciwstawne. U Mickiewicza poeta to natchniony twórca o niemal boskiej mocy, u Bursy – zwykły człowiek, dla którego "tworzenie" jest banalnym obowiązkiem od godziny do godziny.
Tekst 1 – Wielka Improwizacja (Mickiewicz): Konrad zwraca się do siebie "Ja mistrz!" i opisuje swoją twórczą moc w kategoriach kosmicznych – wyciąga dłonie aż w niebiosa, "kręci gwiazdy" swoim duchem, rozporządza milionami tonów, które "zgadza, dzieli i łączy". To poeta-kreator, niemal równy Bogu, którego natchnienie jest aktem o nieograniczonej, wzniosłej mocy. Styl jest hiperboliczny, patetyczny, pełen wykrzyknień i porównań kosmicznych.
Tekst 2 – Poeta (Bursa): obraz jest odwrócony. Wiersz zaczyna się od słów "Poeta cierpi za miliony / od 10 do 13.20" – natchnienie zostaje sprowadzone do godzin urzędowania, cierpienie "za miliony" traktowane jest ironicznie, obok banalnych czynności fizjologicznych. Poeta u Bursy to zwyczajny, trochę groteskowy człowiek, a nie wieszcz.
Wniosek: obie wizje są przeciwstawne. Mickiewiczowski poeta to wieszcz-kreator o mocy niemal boskiej, poeta Bursy – to ironiczny, sprowadzony do przyziemnego rytuału "zwykły człowiek". Podobieństwo ogranicza się tylko do słowa "cierpi" – ale u każdego z autorów cierpienie znaczy coś zupełnie innego: u Mickiewicza to cierpienie wzniosłe i heroiczne, u Bursy – banalne i codzienne.
18 Zapoznaj się z fragmentem III części Dziadów (scena VII, wypowiedź Wysockiego) i wyjaśnij, jaki obraz polskiego społeczeństwa się z niego wyłania. Odwołaj się do znajomości całego tekstu dramatu (scena Salon Warszawski).
Odpowiedź Społeczeństwo polskie jest podzielone: na zewnątrz bierne i skostniałe jak zimna skorupa lawy, ale wewnątrz wciąż płonące duchem oporu – ten obraz potwierdza kontrast między obojętną arystokracją a młodymi patriotami w scenie Salon warszawski.
Fragment (Adam Mickiewicz, Dziady. Część III, scena VII):
"Patrzcie, cóż my tu poczniem, patrzcie, przyjaciele, / Otóż to jacy stoją na narodu czele. / WYSOCKI: Powiedz raczej: na wierzchu. Nasz naród jak lawa, / Z wierzchu zimna i twarda, sucha i plugawa, / Lecz wewnętrznego ognia sto lat nie wyziębi; / Plwajmy na tę skorupę i zstąpmy do głębi."
Wysocki posługuje się metaforą lawy: naród porównany jest do zastygłej lawy, która z zewnątrz wydaje się zimna, twarda i brudna ("plugawa"), ale wewnątrz przez wieki nie traci żaru. Ci, którzy "stoją na narodu czele" – czyli widoczna, oficjalna elita – to tylko zimna "skorupa", pod którą wciąż tli się prawdziwy, gorący duch narodu.
Ten obraz dokładnie odpowiada temu, co pokazuje scena Salon warszawski: na powierzchni – arystokracja i wyższe sfery, zajęte plotkami, konwenansami i lojalnością wobec cara, dla których patriotyzm jest czystą formą. Pod tą powierzchnią – młodzi spiskowcy i patrioci (jak sam Wysocki), krytykujący bierność i serwilizm elit, świadomi, że prawdziwa siła narodu drzemie gdzie indziej niż w salonach.
Wniosek: obraz społeczeństwa jest podwójny i krytyczny – jawna elita jest skostniała i obojętna, ale pod tą skorupą Mickiewicz widzi wciąż żywy, niewygasły potencjał do oporu.
Częste błędy
-
Mylenie miejsc akcji III części Dziadów z realiami Ustępu.
Sama część III rozgrywa się w Wilnie i Warszawie. Petersburg, droga na Sybir i realia rosyjskie pojawiają się dopiero w Ustępie – osobnej części dramatu dołączonej po zakończeniu części III.
-
Cytowanie w zadaniu typu "Nie cytuj" (np. 14.2).
Polecenie wymaga parafrazy własnymi słowami. Nawet trafny, ale dosłowny fragment tekstu nie spełnia kryteriów takiego zadania – trzeba przeformułować myśl swoimi słowami.
-
Traktowanie Wielkiej Improwizacji jako zwykłego opisu przyrody czy nastroju.
To monolog buntu – Konrad porównuje się do Boga i rzuca Mu wyzwanie. Bez tego kontekstu trudno ocenić skalę jego pychy i cierpienia, o którą pytają zadania maturalne.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego akcja III części Dziadów nie toczy się w Petersburgu?
Bo to fabuła samej części III – dzieje się w Wilnie i Warszawie. Wątek rosyjski (Petersburg, droga zesłańców) to treść Ustępu, dołączonego po części III jako osobny, wyodrębniony fragment utworu. Moskwa w ogóle nie pojawia się w Dziadach – ani w części III, ani w Ustępie.
Czym różni się Gustaw od Konrada?
Gustaw to bohater romantyczny cierpiący z miłości, znany z wcześniejszych części Dziadów. W III części, w więzieniu, pod wpływem cierpienia za sprawę narodową przechodzi przemianę – rodzi się z niego Konrad, buntownik gotowy walczyć (i spierać się z Bogiem) o los ojczyzny.
Czy do zadania 18 wystarczy znać tylko podany fragment?
Nie – polecenie wprost każe odwołać się do całego dramatu i konkretnie do sceny Salon warszawski. Sam fragment (metafora lawy) trzeba połączyć z tym, co dzieje się w innych scenach, żeby odpowiedzieć w pełni.
Jak szybko zapamiętać różnicę między wizją poety u Mickiewicza i u Bursy (zadanie 17)?
Jedno słowo-klucz: skala. U Mickiewicza poeta działa w skali kosmicznej (gwiazdy, miliony tonów, spór z Bogiem). U Bursy – w skali biurowej (godziny pracy, fizjologia, banał). Ta sama para słów "poeta cierpi" prowadzi do dwóch zupełnie różnych obrazów.
