Breedtegraad en lengtegraad zijn geografische coördinaten: een paar getallen dat het exacte "adres" van elk punt op een kaart of wereldbol aangeeft. De breedtegraad wordt gemeten vanaf de evenaar, de lengtegraad vanaf de nulmeridiaan. Samen maken ze het mogelijk om alles op aarde te vinden — van je eigen woonplaats tot een onbewoond eiland. Op deze pagina vind je een visuele uitleg met een kaartschema, regels voor het noteren van coördinaten, uitgewerkte voorbeelden en een interactieve oefening.
Wat zijn breedtegraad en lengtegraad
Op elke kaart en wereldbol staat een gradennet — lijnen die elkaar kruisen als de vakjes op een schaakbord. De horizontale lijnen worden parallellen genoemd, de verticale lijnen meridianen. Aan de hand hiervan lees je de coördinaten af:
- Breedtegraad geeft aan hoe ver een punt vanaf de evenaar naar het noorden of zuiden ligt. Dit wordt gemeten langs de parallellen: alle punten op dezelfde parallel hebben dezelfde breedtegraad.
- Lengtegraad geeft aan hoe ver een punt vanaf de nulmeridiaan naar het oosten of westen ligt. Dit wordt gemeten langs de meridianen: alle punten op dezelfde meridiaan hebben dezelfde lengtegraad.
Beide coördinaten worden gemeten in graden (°). Net zoals een vakje op een schaakbord een adres heeft van een letter en een cijfer (e2), heeft elk punt op aarde een adres van breedtegraad en lengtegraad: bijvoorbeeld Moskou ligt op 55° N.B., 37° O.L.
Breedtegraad: evenaar en parallellen
Breedtegraad (aangeduid met de Griekse letter φ) is de afstand in graden van de evenaar tot het punt. De evenaar is de langste parallel: deze verdeelt de aarde in het noordelijk en zuidelijk halfrond en de breedtegraad is 0°.
- Vanaf de evenaar naar het noorden loopt de breedtegraad op van 0° tot 90° — dit is noorderbreedte (N.B.). 90° N.B. is de Noordpool.
- Vanaf de evenaar naar het zuiden loopt de breedtegraad ook op van 0° tot 90°, maar dit is zuiderbreedte (Z.B.). 90° Z.B. is de Zuidpool.
De breedtegraad kan niet meer dan 90° zijn: verder dan de polen kun je niet gaan. Hoe dichter een parallel bij de pool ligt, hoe korter deze is — op een wereldbol is goed te zien hoe de parallellen "samenkomen" in een punt bij de polen.
Lengtegraad: de nulmeridiaan
Lengtegraad (letter λ) is de afstand in graden van de nulmeridiaan tot het punt. De nulmeridiaan (beginmeridiaan) is de meridiaan die door de sterrenwacht van Greenwich in Londen loopt. Deze verdeelt de aarde in het oostelijk en westelijk halfrond.
- Ten oosten van Greenwich loopt de lengtegraad op van 0° tot 180° — dit is oosterlengte (O.L.).
- Ten westen van Greenwich loopt de lengtegraad op van 0° tot 180° — dit is westerlengte (W.L.).
De meridianen van 0° en 180° vormen samen één cirkel: de 180e meridiaan loopt door de Stille Oceaan en valt ongeveer samen met de datumgrens. In tegenstelling tot parallellen zijn alle meridianen even lang en verbindt elke meridiaan de Noordpool met de Zuidpool.
Kaart met breedtegraad en lengtegraad: het gradennet
Zo ziet het gradennet van de wereldkaart er in zijn geheel uit. Zoek op het schema de evenaar en de nulmeridiaan — vanaf deze lijnen wordt geteld, en de waarden voor breedte- en lengtegraad lees je af aan de randen van de kaart. Als voorbeeld is Moskou gemarkeerd: de stippellijnen laten zien naar welke waarden aan de rand je moet kijken.
Hoe bepaal je breedtegraad en lengtegraad op de kaart
Het bepalen van de coördinaten van een punt bestaat uit vier stappen:
- Zoek het punt op de kaart en kijk tussen welke parallellen en meridianen het ligt.
- Bepaal de breedtegraad. De waarden van de parallellen staan aan de zijkant van de kaart. Ligt het punt boven de evenaar, dan is het noorderbreedte; eronder is het zuiderbreedte. Als het punt tussen twee parallellen ligt, schat de positie dan in: een punt precies tussen 40° en 50° heeft een breedtegraad van ongeveer 45°.
- Bepaal de lengtegraad. De waarden van de meridianen staan aan de boven- en onderkant van de kaart. Ligt het punt rechts van de nulmeridiaan, dan is het oosterlengte; links is het westerlengte.
- Noteer de coördinaten volgens het voorbeeld hieronder.
Om het omgekeerde te doen — een punt vinden op basis van bekende coördinaten — voer je de stappen in omgekeerde volgorde uit: zoek de juiste parallel, dan de juiste meridiaan; het gezochte punt ligt op het snijpunt.
Bijzondere parallellen en meridianen
Een aantal lijnen van het gradennet heeft eigen namen — ze markeren de grenzen van klimaatzones en dienen als oriëntatiepunten bij kaartopdrachten.
| Lijn | Coördinaat | Waarom bekend |
|---|---|---|
| Evenaar | 0° breedte | De langste parallel, verdeelt de aarde in het noordelijk en zuidelijk halfrond |
| Nulmeridiaan (Greenwich) | 0° lengte | Loopt door de sterrenwacht van Greenwich, verdeelt de aarde in het oostelijk en westelijk halfrond |
| Kreeftskeerkring | 23,5° N.B. | De meest noordelijke parallel waar de zon in het zenit kan staan |
| Steenbokskeerkring | 23,5° Z.B. | De meest zuidelijke parallel waar de zon in het zenit kan staan |
| Noordpoolcirkel | 66,5° N.B. | Ten noorden hiervan komen de middernachtzon en poolnacht voor |
| Zuidpoolcirkel | 66,5° Z.B. | Ten zuiden hiervan komen de middernachtzon en poolnacht voor |
| 180e meridiaan | 180° | Tegenovergesteld aan de nulmeridiaan, hier loopt ongeveer de datumgrens |
Voorbeelden: breedtegraad en lengtegraad bepalen
Voorbeeld 1. Coördinaten van Moskou
Opgave: bepaal de coördinaten van Moskou op de wereldkaart.
Stap 1. We zoeken Moskou en kijken naar de dichtstbijzijnde parallellen: de stad ligt boven de 50°-parallel, ongeveer op de 55e. Moskou ligt ten noorden van de evenaar, dus de breedtegraad is noorderbreedte: 55° N.B.
Stap 2. We kijken naar de meridianen: Moskou ligt ten oosten van de nulmeridiaan, tussen 30° en 40°, dichter bij de 37e. De lengtegraad is oosterlengte: 37° O.L.
Stap 3. We noteren eerst de breedtegraad: Moskou — 55° N.B., 37° O.L. (preciezer 55°45′ N.B., 37°37′ O.L., maar voor een schoolkaart zijn hele graden voldoende).
Voorbeeld 2. Coördinaten van Sydney — een punt op het zuidelijk halfrond
Opgave: bepaal de coördinaten van Sydney (Australië).
Stap 1. Sydney ligt onder de evenaar — zuiderbreedte. De dichtstbijzijnde gemarkeerde parallel is 30° Z.B., de stad ligt iets zuidelijker: 34° Z.B.
Stap 2. Sydney ligt ver ten oosten van Greenwich, bij de 150e meridiaan: 151° O.L.
Antwoord: Sydney — 34° Z.B., 151° O.L. Let op: bij punten op het zuidelijk halfrond moet altijd "Z.B." worden geschreven — zonder deze toevoeging zouden de coördinaten naar een andere plek op de planeet wijzen.
Voorbeeld 3. Omgekeerde opgave: wat ligt op 30° N.B., 90° W.L.
Opgave: bepaal welke stad zich bevindt op de coördinaten 30° N.B., 90° W.L.
Stap 1. Breedtegraad 30° N.B. — we zoeken de 30°-parallel op het noordelijk halfrond (boven de evenaar) en volgen deze in gedachten met onze vinger.
Stap 2. Lengtegraad 90° W.L. — we zoeken de 90°-meridiaan ten westen (links) van de nulmeridiaan.
Stap 3. Op het snijpunt van de parallel en de meridiaan ligt de monding van de Mississippi en de stad New Orleans (VS).
Controle van halfronden: 30° Z.B., 90° W.L. is de Stille Oceaan, en 30° N.B., 90° O.L. is de Himalaya. Eén letter in de notatie verschuift het punt duizenden kilometers!
Veelgemaakte fouten bij het bepalen van coördinaten
-
De volgorde omdraaien: eerst de lengtegraad noemen, dan de breedtegraad.
De afgesproken volgorde is eerst breedtegraad, dan lengtegraad: 55° N.B., 37° O.L. Zo worden coördinaten genoteerd in alle atlassen, naslagwerken en GPS-navigatiesystemen.
-
Het halfrond niet vermelden: alleen "40°, 30°" schrijven.
Zonder de letters N.B./Z.B. en O.L./W.L. komen deze getallen overeen met vier verschillende punten op aarde. Het halfrond wordt alleen weggelaten voor punten precies op de evenaar (0° breedte) en de nulmeridiaan (0° lengte).
-
Denken dat de breedtegraad tot 180° gaat en de lengtegraad tot 90°.
Het is precies andersom: breedtegraad loopt van 0° tot 90° (verder dan de polen kun je niet), lengtegraad van 0° tot 180° (tot de tegenoverliggende meridiaan). De notatie "150° N.B." is een duidelijk teken van een fout.
-
Breedtegraad zoeken langs verticale lijnen: "breedtegraad is toch iets verticaals".
Breedtegraad wordt aangegeven door horizontale lijnen — parallellen, ook al verandert de waarde als je omhoog of omlaag beweegt langs een meridiaan. Tip: de breedtegraden staan aan de zijkant van de kaart, de lengtegraden aan de boven- en onderkant.
-
Een punt tussen de lijnen "vastklikken" aan de dichtstbijzijnde gemarkeerde lijn.
Als een punt precies tussen de parallellen van 40° en 50° ligt, is de breedtegraad ongeveer 45°, niet 40°. Schat in welk deel van de ruimte het punt inneemt — dat is nauwkeurig genoeg voor een foutmarge van 1–2°.
Vragen en antwoorden
Wat is het verschil tussen breedtegraad en lengtegraad?
Breedtegraad is de positie van een punt ten noorden of zuiden van de evenaar (meting langs parallellen, van 0° tot 90°). Lengtegraad is de positie ten oosten of westen van de nulmeridiaan (meting langs meridianen, van 0° tot 180°). Het makkelijkst te onthouden: breedtegraad bepaalt "hoger-lager" op de kaart, lengtegraad bepaalt "linker-rechter".
Wat ligt er op 0° breedte en 0° lengte?
Het snijpunt van de evenaar en de nulmeridiaan ligt in de Golf van Guinee in de Atlantische Oceaan, ongeveer 600 km van de Afrikaanse kust. Er is daar geen land — op dat punt staat alleen een meteorologische boei. Cartografen noemen het gekscherend "Null Island".
Wat zijn noorderbreedte en zuiderbreedte?
Dit geeft het halfrond aan. Noorderbreedte (N.B.) geldt voor punten tussen de evenaar en de Noordpool, zuiderbreedte (Z.B.) voor punten tussen de evenaar en de Zuidpool. Bijvoorbeeld: "60 graden noorderbreedte" betekent dat het punt op de 60°-parallel boven de evenaar ligt — Sint-Petersburg ligt bijna precies op deze breedtegraad.
Wat zijn oosterlengte en westerlengte?
Oosterlengte (O.L.) geldt voor punten ten oosten van de nulmeridiaan (Greenwich), dus rechts ervan op de wereldkaart. Westerlengte (W.L.) geldt voor punten ten westen ervan. Bijna heel Rusland ligt op oosterlengte, alleen het uiterste oosten van Tsjoekotka ligt op westerlengte.
Hoe noteer je geografische coördinaten correct?
Eerst de breedtegraad met het halfrond, dan de lengtegraad: 55° N.B., 37° O.L. Voor meer precisie worden na de graden minuten aangegeven (1° = 60 minuten): 55°45′ N.B. In navigatiesystemen en online kaarten worden dezelfde coördinaten genoteerd als decimale getallen — 55.75, 37.62, waarbij noord en oost als positief worden beschouwd.
Hoe bepaal je coördinaten als een punt niet op een lijn van het gradennet ligt?
Zoek de twee dichtstbijzijnde gemarkeerde parallellen en schat welk deel van de afstand tussen hen het punt heeft "afgelegd": als het op een derde van de weg van 40° naar 50° ligt, is de breedtegraad ongeveer 43°. Doe hetzelfde voor de lengtegraad. In een atlas kun je in het register van geografische namen kijken — daar staan de coördinaten van locaties al vermeld.
Waarom hebben we breedte- en lengtegraad nodig als er online kaarten zijn?
Online kaarten werken zelf op basis van coördinaten: GPS-navigatie, taxi's, luchtvaart en hulpdiensten communiceren via breedte- en lengtegraad. Het kunnen lezen van coördinaten helpt je begrijpen hoe deze diensten werken en wordt altijd getoetst bij schoolopdrachten en examens aardrijkskunde.
